Υπακοή à la carte: «Ναι μεν, αλλά…». (γράφει ο Ραφαήλ Καραβασιλειάδης)

Πλέον, στην εποχή της πανσπερμίας πληροφοριών και της χειραγώγησης, πολλοί αποφαίνονται επικριτικά προς την Εκκλησία, καλώντας σε «υπακοή» και επανάσταση».

Η τάση, πλέον, είναι η τυφλή στοίχιση στις απόψεις δημοφιλών, «χαρισματικών», «ασκητικών», «πατερικών», «παραδοσιακών», «αγίων», «αντιοικουμενιστών» μοναχών, γερόντων και σπανιότερα κληρικών, οι οποίοι δεν καλούν σε υπακοή στην Εκκλησία, αλλά σε προσωπολατρία. Τίθεται, λοιπόν, το δίλημμα: οπαδισμός ή κοινότητα; Αναζητούν οπαδούς και στρατιώτες, όχι ελεύθερα μέλη της Εκκλησίας (βεβαίως, δεν γνωρίζουν τί είναι Εκκλησία). Οι ακόλουθοι είναι αρκετοί, ετερόκλητοι και συχνά αλληλοσυγκρουόμενοι για την πρωτοκαθεδρία της αυστηρότητας της τήρησης των εντολών και της «διαφύλαξης» της πίστης (άδικα σταυρώθηκε, αναστήθηκε, αναλήφθηκε ο Χριστός – δεν γνώριζε ότι μπορούσε να αναθέσει την σωτηρία του κόσμου σε επίλεκτες ομάδες ορθοδόξων commandos).

Τα προβλήματα είναι δύο.

Πρώτον. Όταν ο Παύλος μιλά για την υπακοή, εντέλλεται (σε προστακτική, άρα έχει μία αναγκαιότητα και σημαντικότητα) στους πιστούς υπακοή στους ηγουμένους της κοινότητας (Εβρ 13:17-21), δηλαδή στους πρεσβυτέρους της Εκκλησίας (με τα σημερινά δεδομένα, στους Επισκόπους της κοινότητας). Το κηρυκτικό και σωτηριολογικού έργο της Εκκλησίας το ανέλαβαν οι απόστολοι και κατά διαδοχή, διά της ιεροσύνης, οι πρεσβύτεροι και οι Επίσκοποι της Εκκλησίας, οι οποίοι είναι το ορατό σημείο αναφοράς της εν Χριστώ ενότητας της ευχαριστιακής κοινότητας. Η ενότητα της Εκκλησίας είναι, συνεπώς, μια οντολογική ενότητα κοινωνίας κατά το πρότυπο των σχέσεων της Αγίας Τριάδας («Για να είναι όλοι ένα [ενωμένοι], καθώς εσύ, Πατέρα, είσαι μέσα σε μένα κι εγώ μέσα σε σένα, για να είναι και αυτοί ένα μέσα σ’ εμάς» [Ιω 17:11]) και όχι υποταγή σε μια ιεραρχική εξουσία. Ο Επίσκοπος είναι το ορατό σημείο αναφοράς και η ενότητα με αυτόν είναι το κριτήριο της αλήθειας της Εκκλησίας. Ο Επίσκοπος δεν είναι ένας διοικητικός άρχοντας· είναι ο «προεστώς» της Ευχαριστίας, ο οποίος εικονίζει τον Χριστό. Χωρίς τον Επίσκοπο δεν υπάρχει Ευχαριστία και χωρίς Ευχαριστία δεν υφίσταται Εκκλησία (Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης Ζηζιούλας).

Οι μοναχοί δεν μετέχουν στο σωτηριολογικό έργο της Εκκλησίας διά της ιεροσύνης και της διδασκαλίας υπό τον Επίσκοπο. Οι μοναχοί λαμβάνουν το αγγελικό σχήμα και αποτελούν αενάως προσευχόμενες υπάρξεις. Η κοινωνία τους με τον Θεό είναι πράξη προσωπικής αφιέρωσης, θείου έρωτα και αγάπης. Δεν σχετίζονται με τον κόσμο, αλλά μόνο με τον Θεό, διά της αδιάλειπτης προσευχής, της πτωχείας, της άσκησης, της σιωπής. Γι’ αυτό και επιλέγεται ως τόπος άσκησης η φύση και η απομάκρυνση από τις φωνές του κόσμου. Γιατί, ο στόχος (τον οποίο όλοι προσκυνούμε, καθώς η απόφασή της εγκατάλειψης του κόσμου απαιτεί δύναμη ψυχής και έρωτα για τον Θεό) είναι η θέωση.

Πλέον, όμως, οι καιροί έχουν αλλάξει. Υπάρχουν μοναχοί οι οποίοι έχουν αναλάβει το κήρυγμα και τη διαμόρφωση μίας θεολογίας που δεν έχει καμία σχέση με τους πατέρες της ερήμου, τους νηπτικούς, τους σύγχρονους αγίους. Είναι ανεξάρτητοι, δεν ανήκουν σε αδελφότητα Μονής, δεν ασκούνται στην υπακοή σε κανένα γέροντα, αλλά καλούν σε υπακοή τους πιστούς, δεν προσεύχονται για τον Πατριάρχη ή τον Ποιμενάρχη τους (τους οποίους σχεδόν πάντα δεν αναγνωρίζουν), έχουν οργή, διαιρούν τον κόσμο, κρίνουν την Εκκλησία (αλλά απαγορεύεται να τους κρίνει κάποιος), βλάπτουν την Εκκλησία, βάζουν επιτίμια (λχ. απαγόρευση μετοχής στη Θεία Ευχαριστία), αποφαίνονται για κάθε ζήτημα (ιατρικό, νομικό, πολιτικό, κοινωνιολογικό, τεχνολογικό κ.λπ.), δημιουργούν «αναρχική» πολιτική θεολογία, έχουν δίκτυο ανθρώπων, ομάδες στα κοινωνικά δίκτυα, εκδίδουν βιβλία, πραγματοποιούν ομιλίες, διοργανώνουν πορείες, συλλαλητήρια, στέλνουν ανοιχτές (και κλειστές) επιστολές σε Προκαθημένους και Αρχιερείς καλώντας τους σε μετάνοια, θεωρούν ότι έχουν μία παγκόσμια εκκλησιαστική αρμοδιότητα. Εν τέλει, όμως, η θεολογία αυτή δεν αποτελεί το απόσταγμα της αγιοπνευματικής εμπειρίας, αλλά μανιφέστο κανόνων, ηθικών αρχών και δογμάτων τα οποία, μάλιστα, είναι άσχετα με τον άνθρωπο· είναι απόλυτες «συνταγματικές» αρχές προς αποδοχή και ομολογία. Είναι δε «συνταγματικές», διότι η παράβασή τους επιφέρει κολάσιμη ποινή.

Δεύτερον. Η υπακοή στην οποία καλούν γίνεται μία ιδιώνυμη (ας μου επιτραπεί ο όρος της Νομικής) αρετή, δηλαδή ένα καθήκον που ρυθμίζεται από ειδικές διατάξεις. Δεν προτρέπουν, όπως ο Παύλος, σε υπακοή άνευ όρων και προϋποθέσεων, αλλά καλούν σε υπακοή σε αυτό που λέγεται από τους ίδιους. Η αυθεντία δεν είναι το Ευαγγέλιο, η Συνοδική Πράξη της Εκκλησίας, η κοινότητα, το σώμα της Εκκλησίας, ο Επίσκοπος, ο πρεσβύτερος, αλλά είναι ο μοναχός-γέροντας, ο οποίος θεωρεί εαυτόν απευθείας διάδοχο του Χριστού. Γι’ αυτό και όταν κηρύττουν δεν αναφέρονται ποτέ στην Εκκλησία, αλλά μόνο στον Χριστό, στον οποίο αναφέρονται. Το κριτήριο της υπακοής είναι ο γέροντας, γι’ αυτό και οι ακόλουθοι δεσμεύονται σε μία σχέση εξάρτησης, η οποία αποτελεί απόλυτο έλεγχο της ελευθερίας του ανθρώπου. Καταργείται το αυτεξούσιο, καταργείται η εν ελευθερία ζωή της Εκκλησίας, καταργούνται τα έσχατα, καταργείται ο Χριστός και δεσπόζει ο γέροντας. Άρα, λοιπόν, η υπακοή αυτή είναι ιδιώνυμη, καθώς δεν αποτελεί πράξη κένωσης και κοινωνίας με το σώμα της Εκκλησίας, την κοινότητα (ας πούμε δηλαδή «ενορία»), αλλά ρυθμίζεται από τα κριτήρια του γέροντα. Δεν καλείται ο πιστός να αποτινάξει τον εγωισμό του και να εγκολπωθεί την υπακοή/ταπείνωση, αλλά να αποτινάξει την ελευθερία του και να υποταγεί στο θέλημα του γέροντα.

Στο διάβα της ζωής, λοιπόν, οι ακολουθούντες κάνουν υπακοή σε αυτό που θεωρούν σωστό. Όμως, η υπακοή είναι αγώνας εντός της Εκκλησίας, εντός της κοινότητας, εντός της κοινωνίας. Είναι ψευδαίσθηση αυτή η ιδιώνυμη υπακοή, διότι πείθεται ο εαυτός μας ότι υπακούει, ενώ στην ουσία συμφωνεί μόνο με όποιον τον εκφράζει και με ό,τι συμφωνεί με την ιδεολογία του. Γνωρίζει ότι δεν υπακούει, αλλά έχει την ανάγκη να πείσει τον εαυτό του ότι η πράξη του είναι ενάρετη.

Έτσι φτάσαμε να πληροφορούμαστε για «εκκλησίες» (πάλι ιδιώνυμες) σε διαμερίσματα και καταφύγια, να ακούμε για «σύγχρονους διωγμούς», «Εκκλησία των κατακομβών», αποτειχισμένους πιστούς και με πόνο ψυχής να αντικρίζουμε: διαιρεμένη Εκκλησία, διαιρεμένη κοινωνία, απογοητευμένες ψυχές, χωρίς ειρήνη, χωρίς ταπείνωση και χωρίς χαρά, τραυματισμένους ανθρώπους, ανθρώπους που δεν θυσιάζονται, ανθρώπους που βιώνουν μία απόλυτη υπαρξιακή μοναξιά, ανθρώπους που αντιμάχονται το διαφορετικό· ανθρώπους που δεν μπορούν να αγαπήσουν ούτε να αγαπηθούν, ανθρώπους που «αγαπούν» τον Θεό, αλλά μισούν τον συνάνθρωπο. Όμως, ο ευαγγελιστής Ιωάννης θέτει θέτει το κριτήριο της αληθινής αγάπης: «Εάν κάποιος πει ότι αγαπά τον Θεό, αλλά μισεί τον αδελφό του, είναι ψεύτης, καθώς αυτός που δεν αγαπά τον αδελφό του τον οποίο βλέπει με τα μάτια του, πώς είναι δυνατόν να αγαπήσει τον Θεό που δεν τον βλέπει;» (Ιω 4:20).

Διότι, η Εκκλησία ως ευχαριστιακή κοινότητα αβίαστα δέχεται τον καθένα ως πρόσωπο σε κοινωνία, σχέση απροϋπόθετης και θυσιαστικής αγάπης με τους αδελφούς και τον Θεό (και πάλι διά των αδελφών, των ζωντανών εικόνων του). Στην Εκκλησία το πρόσωπο ολοκληρώνεται μόνο όταν είναι σε κοινωνία με τους αδελφούς, όχι αυτοαναφορικά, καθώς η Εκκλησία δεν εικονίζει το παρόν ή το παρελθόν, αλλά εικονίζει την αιώνια κοινωνία των προσώπων στα Έσχατα, τη Βασιλεία του Θεού.

Ενώ η εκτός εκκλησίας αποκομμένη ομάδα που αυτοκαλείται «εκκλησία» χτίζει τοίχους, εξετάζει άτομα και τα αναγνωρίζει ως ομοιογενή με πειθαρχία στις αρχές της, χωρίς ελευθερία, χωρίς κοινωνία.

Το ανθρώπινο πρόσωπο δεν εκφράζει την ατομικότητα, αλλά ολοκληρώνεται μέσα στη σχέση και την αγάπη, όπως ακριβώς και η Αγία Τριάδα (Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης Ζηζιούλας).

Υπακούς μόνο όταν διαφωνείς, αλλά ταπεινώνεσαι ειρηνικά. Κι αν ακολουθείς το λάθος, ο Θεός δέχεται την πράξη της ταπείνωσης, όχι αυτό στο οποίο υπάκουσες.

«Ἐν ἐκκλησίαις εὐλογεῖτε τόν Θεόν» (Ψαλμ 67:27). Εκκλησία δεν είναι το κτήριο, αλλά το ενωμένο ευχαριστιακό σώμα, που συνάγεται στην Εκκλησία, για να ενωθεί με τον Χριστό, έχοντας: φόβο Θεού (σεβασμό στον Θεό), πίστη και αγάπη (με τους αδελφούς). Στην ενωμένη ευχαριστιακή κοινότητα αποκαλύπτεται η χάρις και ενεργεί το χάρισμα.

«Η αγάπη που συνδέει τους ανθρώπους μεταξύ τους είναι το μεγαλύτερο θεϊκό δώρο» (Αγία Γαβριηλία).