ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟIΗΣΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ ΒΙΩΜΑ… ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΒΑΝΙΑΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟIΗΣΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ ΒΙΩΜΑ… Μακαριωτάτου Ἀρχιεπισκόπου Τιράνων και πάσης Ἀλβανίας κ. Ἀναστασίου

Παγκoσμιότητα και Ορθοδοξία, Αθήνα 2005

Ἡ προσέγγιση, γνωριμία καί δημιουργική συνύπαρξη τῶν ἀνθρώπων καί τῶν λαῶν τῆς οἰκουμένης ἦταν κάποτε ὅραμα ἑλκυστικό. Στόν αἰώνα μας  ἔγινε συνειδητήἐπιδίωξη. Τελευταῖα κινδυνεύει νάἐξελιχθεῖ σέ ιδιότυπο ἐφιάλτη. Ὅμως, ὅπως καίἄν χαρακτηρισθεῖ, ἡ διαδικασία αὐτή ἐπιταχύνεται καθημερινά. Μέ συνδρομή πολλῶν παραγόντων καί μέ ἀπροσδιόριστη ἀκόμη τελικήἔκβαση.

Ἡ  λέξη παγκοσμιοποίηση (globalization,  mondialisation)  ἔχει προσλάβει  ἕνα  ἰδιαίτερο νόημα καί συνοψίζει  ἐξελίξεις καί δυναμικές τάσεις πού χαρακτηρίζουν τό τελευταῖο τέταρτο τῆς δεύτερης χιλιετίας. Εἰδικότερα στόν χῶρο τῆς οἰκονομίας,  ὁὅρος δηλώνει τή διαδικασία σύμφωνα μέ τήν ὁποία οἱ οἰκονομίες τῶν διαφόρων χωρῶν ἐντάσσονται

ὁλοκληρωτικά σ᾽ἕνα παγκόσμιο οἰκονομικό σύστημα, μέ συγκέντρωση

τῆς παγκόσμιας παραγωγῆς, τοῦἐμπορίου καί τῆς πληροφορήσεως σέ

ὁρισμένα κέντρα.  Ἡ διεθνοποίηση πού  ἀκολουθεῖ συμβάλλει στήν

αὐξανόμενη ἀλληλεξάρτηση τῶν κοινωνιῶν.

Πολλά βιβλία καίἄρθρα δημοσιεύονται τά τελευταῖα χρόνια γύρω ἀπό

τό θέμα. Ἀπό τήν πολύπλευρη συζήτηση πού  βρίσκεται σέἐξέλιξη, περιορίζομαι νάἐπισημάνω  ἁδρά μερικά χαρακτηριστικά τάὁποῖα προσδιορίζουν τά νέα πλαίσια ὅπου ἀναπτύσσεται τό θρησκευτικό βίωμα

στήν ἐποχή μας.

Α’

ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ  ΤΗΣ

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΕΩΣ

Παράγοντες τῆς παγκοσμωποιήσεως.

1. Στή διαδικασία παγκοσμωποιήσεως συνέβαλαν: Πρῶτον, ἡ ταχύτατη

ἀνάπτυξη τῆς τεχνολογίας καί κατ᾽ἐξοχήν  ἡἠλεκτρονικήἐπανάσταση,

πού  ἐπέφεραν καταλυτικές  ἀλλαγές στούς τομεῖς παραγωγῆς,

ἐπικοινωνίας,  ἐκπαιδεύσεως,  ψυχαγωγίας.  Ἀλλαγές πού διευκόλυναν

κερδοσκοπικάἐνδιαφέροντα καί οἰκονομικές δραστηριότητες, διεθνεῖς καί

ἀπρόσωπες, ἀπό τή φύση τους συγκεντρωτικές. Δεύτερον,  ἡ κατάρρευση  ἑνός  ὁλόκληρου κόσμου  ἰδεῶν, προσδοκιῶν, δομῶν, στίς χῶρες του  ὑπαρκτοῦ σοσιαλισμοῦ, μέ τήν  ἐξάρθρωση τῶν  οἰκονομιῶν τους καί τήν προβολή τοῦ καπιταλισμοῦὡς τῆς μόνης

ἐναλλακτικῆς λύσεως.

Τρίτον, οἱ ενέργειες καίἀποφάσεις μεγάλων κρατῶν καί διεθνῶν

ὀργανισμῶν, οἱὁποίες δείχνουν  ὅτι  ἡ παγκοσμιοποίηση δέν εἶναι πλέον

αὐτόνομο φαινόμενο,  ἀλλάἀποτελεῖ πολιτικήἰδεολογία καί σχεδιασμό

τῶν οἰκονομικῶς ἰσχυρῶν.

Ἡ  ταχύτητα μέ τήν  ὁποία συντελοῦνται οἱἀλλαγές σ᾽ὅλους τούς

βασικούς τομεῖς οἰκονομίας, τεχνολογίας, πληροφορήσεως, δημιουργεῖ

συχνάἴλιγγο καίἀνησυχία.  Ἔτσι,  ἐνῶ  οἱ  προσπάθειες παγκόσμιας

προσεγγίσεως καί συντονισμοῦἔμοιαζαν στήν ἀρχή μέ εὐεργετική βροχή

πού θά γονιμοποιοῦσε  ὅλη τήν  οἰκουμένη, τώρα  ἐξελίσσονται πλέον σέ

καταιγίδες καί πλημμύρες πού ἀπειλουν κάθε γωνιά τῆς γῆς μέὁρμητικούς χειμάρρους.

Βασικούς ρόλους, μέ ποικίλης χροιᾶς θετικές ἤἀρνητικές  ἐπιδράσεις

στή διαδικασία τῆς παγκοσμωποιήσεως διαδραματίζουν: Πρῶτον, μερικές

ἑκατοντάδες πολυεθνικῶν ἑταιρειῶν πού παίρνουν στήν ἐξουσία τους τήν

παγκόσμια παραγωγή, τή διακίνηση τῶν ἀγαθῶν καί τήν πληροφόρηση.

Δεύτερον, συνεργασίες κρατῶν (ὅπως  NAFTA ASEAN).  Τρίτον, μή

κυβερνητικές  ὀργανώσεις σέ πλανητικόἐπίπεδο,  ἐνῶ,  τέταρτον, τόν

συντονιστικό ρόλο ἐπιδιώκουν νά παίξουν παγκόσμιοι οἰκονομικοί θεσμοί,

ὅπως τό Διεθνές Νομισματικό Ταμεῖο (International Monetary Fund,  IMF)

καίἡ Παγκόσμια Τράπεζα (World Bank).

Οἱ γενικές  ἀντιλήψεις σχετικά μέ τήν πρόοδο καίἀνάπτυξη

διαμορφώνονται  ἰδίως στίς μεγαλουπόλεις, σύμφωνα μέ δυτικά πρότυπα.

Τά ποικίλα μέσα ενημερώσεως καί κατ᾽ἐξοχήν  ἡ δορυφορική τηλεόραση

ἀδιάκοπα τροφοδοτοῦν τούς  ἀνθρώπους σέὅλο τόν κόσμο μέ πρότυπα

ζωῆς πού κατασκευάζονται σέ συγκεκριμένα κέντρα καίἐξυπηρετοῦν

ἰδωτελεῖς στόχους.

Ὁρισμένοι μελετητές ὑπερασπίζονται τήν οὐδετερότητα καί τίς θετικές

ὄψεις τοῦ φαινομένου, ὅπως ὁἈμερικανός Paul R. Κrugmann στόἔργο του

Λαϊκός Διεθνισμός.  Ἐνῶἀλλοι,  ὅπως  ὁ Γάλλος  Emm.  Todd, τό

ἀμφισβητοῦν αὐτό καθ᾽ἑαυτό:  «Ἡὑπόθεση μιᾶς  ῾παγκοσμωποιήσεως᾽,

μιᾶς ἀφηρημένης  ἀρχῆς πού  ἐνεργεῖ῾ἐκ τῶν ἔξω᾽ πάνω σέὅλα τάἔθνη,

δέν  ἔχει  ὑπόσταση. Δέν εἶναι παρά μύθος, σκηνοθεσία τοῦ αἰσθήματος

ἀδυναμίας τῆς πολιτικῆς καί πολιτιστικῆς ῾ἐλίτ᾽».

Ριζικές ἀλλαγές.

2.  Γεγονός  εἶναι  ὅτι  ἡ διαδικασία  αὐτή  πού  ὁνομάζεται

παγκοσμιοποίηση ἐπιφέρει ριζικές ἀλλαγές στή ζωή τῶν ἀνθρώπων. Τόσο

θετικές, οἱὁποῖες εὐκολότερα παραθεωροῦνται  ὡς αὐτονόητες,  ὅσο καί

ἀρνητικές.

Στίς πρῶτες δεσπόζουν:

α) Ἡἁλματώδης πρόοδος καίἐξέλιξη τῆς τεχνολογίας καίὅλων τῶν

ἐπιστημῶν.

β) Ἡ ταχύτατη διακίνηση τῶν ἀγαθῶν καί τῶν νέων ἐπιτευγμάτων.

γ) Ἡ διευκόλυνση τῆς ἐπικοινωνίας τῶν ἀνθρώπων σέὅλα τά μέρη τῆς

γῆς μέἐκμηδενισμό τῶν  ἀποστάσεων  – ἐξελιγμένα δίκτυα τηλεφωνίας,

διαδίκτυα (Internet), δορυφορική τηλεόραση, συγκοινωνίες.

δ) Ἡ καταπολέμηση πολλῶν ἀσθενειῶν, παγκοσμίως.

ε) Ὁ περιορισμός τοῦἀναλφαβητισμοῦ.

ς)  Ἡἀναγνώριση τῆς θέσεως, τῆς σημασίας καί τοῦ ρόλου τῶν

γυναικῶν καί τῆς νεότητος.

ζ)  Ἡἐπέκταση τῶν όριζόντων σκέψεως πού κατοχυρώνει, θεωρητικά

τουλάχιστον, τήν ἐλευθερία καί τά βασικάἀνθρώπινα δικαιώματα.

η) Ἡ προώθηση καίἐνίσχυση τῶν δημοκρατικῶν ἀρχῶν καί δομῶν.

θ) Οἱ διάφορες μορφές  ἀλληλεγγύης τῶν λαῶν πού διευκολύνουν τή

συμμετοχήὅλο καί περισσοτέρων ἀνθρώπων στόν διαμορφούμενο κόσμο.

Γενικάἡ παγκοσμιοποίηση συνετέλεσε σέ μιάἐκπληκτικήἀνάπτυξη

τῆς ἀνθρωπότητος, ἐνῶ προσφέρει ὅλο καί μεγαλύτερες δυνατότητες στά

ἄτομα καί στούς λαούς νά γνωρίσoυν καί νάἀξιοποιήσουν εὐκαιρίες

ἀπρόσιτες καίἀδιανόητες σε προηγούμενες γενιές.

Παράλληλα ὅμως κινοῦνται, καί μάλιστα μέ μεγαλύτερη ταχύτητα,  οἱ

ἀρνητικές συνέπειες τῆς παγκοσμιοποιήσεως:

α) Τά χάσματα μεταξύ τῶν χωρῶν τοῦ κόσμου βαθαίνουν. Οἱ πλούσιες

χῶρες γίνονται πλουσιότερες καί οἱ φτωχές φτωχότερες λυγίζοντας κάτω

ἀπό τό βάρος τεραστίων ἐξωτερικῶν δανείων. Ἀλλά καί στήν κάθε χώρα

ἐμφανίζονται νέα ρήγματα μεταξύ  ἐχόντων καί στερουμένων. «Στίς

ἀνεπτυγμένες χῶρες  ἀπό τίς  ἐλεύθερες συναλλαγές  ὠφελεῖται μόνο τό

20% τοῦ πληθυσμοῦ».

β)  Σέὅλα τά κράτη διαμορφώνεται μιά μικρή μειοψηφία, εὔρωστη

οἰκονομικά, μέ μεγάλες δυνατότητες ἐπιρροῆς, ἡὁποία κυρίως ἀσχολεῖται

μέ τήν  ἐπιδίωξη τῶν δικῶν τῆς συμφερόντων.  Ἕνας  ἑπόμενος κύκλος  ἀτόμων καίὁμάδων προσπαθοῦν νά προσαρμόσουν τόν ρυθμό ζωῆς τους

πρός ἐκεῖνο τοῦ προνομιακοῦ κοινωνικοῦ πυρῆνος.

γ)  Συγχρόνως  ἑκατομμύρια  ἀνθρώπων  ὠθοῦνται στό περιθώριο καί

καταλήγουν σέ συνθῆκες ζωῆς κάτω  ἀπό τόὅριο τῆς φτώχειας.

Παράλληλα  ἐξαρθρώνονται οἱ δυνατότητες τῶν τοπικῶν κοινωνιῶν νά

στηριχθοῦν στίς δικές τους μορφές πνευματικότητος καί κοινωνικότητος.

δ) Νέες μεγάλες μετακινήσεις ἐργατικοῦ δυναμικοῦ παρατηροῦνται καί

νέα κύματα μεταναστῶν καί οἰκονομικῶν προσφύγων κατακλύζουν τίς

εὔπορες χῶρες.  Ἡἀνεργία  ὀγκοῦται  ἀπειλητικά καί σέ πολλές χῶρες

ἀναπτύσσεται ἐπικίνδυνα ἡ ξενοφοβία καίὁ ρατσισμός.

ε) Τά πρότυπα συνεχοῦς  ἀναπτύξεως καί καταναλώσεως  ἀγαθῶν, μέ

τήν  ἀλόγιστη καίἀνηλεήἐκμετάλλευση τῶν φυσικῶν πόρων ὁδηγοῦν σέ

οἰκολογικές καταστροφές στόν πλανήτη ὁλόκληρο.

ς) Τόἔγκληµα καίἡ διαφθοράἀναπτύσσονται µέἀνεξέλεγκτους τρόπους

σέ πλανητικόἐπίπεδο µέ πλήρη τεχνολογικόἐκσυγχρονισµό. Μεγάλο µέρος,

ἰδιαίτερα τῆς νεολαίας,  ὑπό τήν πίεση αὐτῆς τῆς δίνης ἀναζητεῖ διέξοδο στή

βία, στήν αὐτοεγκατάλειψη, στά ναρκωτικά. Παρά τίς πολλές διακηρύξεις γιά

τήν ἀξία τοῦἀνθρώπου, κυριαρχεῖἡ περιφρόνηση τῆς ἀνθρώπινης ζωῆς.

Ἄβυσσος ὑποκρισίας χωρίζει τίς γενικές ἐξαγγελίες καί τίς θεωρητικές

ἀρχές τῶν παγκοσμίων οργανισμῶν,  ἀπό τήν  ἐφαρμογή τους στά διάφορα μήκη καί πλάτη τῆς  ὑδρογείου.  Ὅπως εὔγλωττα διατυπώνει  ὁ Χρ. Γιανναρᾶς, ἔχουμε «τήν  ἱεροποίηση τῆς  ῾ἐλεύθερης ἀγορᾶς᾽ καί τῶν

κανονιστικῶν επιταγῶν της, τή χρηστικήἐκδοχή τῶν  ἀτομικῶν δικαιωμάτων (πού  ἐπειδή εἶναι χρηστική,  ἀλλά θρησκειοποιημένη,  εὔκολα  προσαρμόζεται  σέἀπάνθρωπες  ῾ἱερές᾽ φαρισαϊκές

σκοπιμότητες)».

ζ) Στό πολιτικόἐπίπεδο ὑπονομεύονται πολλοίἀπό τούς δημοκρατικούς

θεσμούς καίἐξασθενεῖἡἰσχύς, τό κύρος, ἡἀποτελεσματικότητά τους. Τά

ἐθνικά κέντρα ἐξουσίας δέν ἐλέγχουν πλήρως τήν οἰκονομική πολιτική. Εἶναι

ὑποχρεωμένα νά προσαρμόζονται στίς ἐπιταγές ἄλλων, διεθνῶν κέντρων, στά

εὐρύτερα παγκόσμια ρεύματα. Μετά τόν θρίαμβο τῆς οἰκονομίας τῆς ἀγορᾶς,

δύο εἶναι οἱ δυνατότητες πού διαγράφονται. Ὅπως ἐπισημαίνει ὁ Gérard J.

Lafay: «Ἀπό τή μιά πλευρά, ἡ διαδικασία τῆς παγκοσμιοποιήσεως πού

προωθεῖται ἀπό τίς ἐπιχειρήσεις καί διευκολύνεται ἀπό τή μείωση τοῦ κόστους

μεταφορῶν καίἐπικοινωνιῶν. Ἀπό τήν ἄλλη, ἡ διατήρηση τῶν ἐθνῶν πού εἶναι

προσκολλημένα στόἔδαφός τους καί ζητοῦν νάόργανωθοῦν σέ τοπικό

πλαίσιο … ».   Ἐξάλλου, μέ τό τέλος τοῦ Ψυχροῦ Πολέμου δέν ἦρθε ἡ εἰρήνη στή γῆ.

Ἄναψαν σχεδόν ἄλλοι 50 πόλεμοι καί βρίσκονται σέἐξέλιξη περί τούς 40. Ἔτσι

ἔχει διαμορφωθεῖ, κατά διατύπωση τοῦ Μποῦτρος Μποῦτρος Γκάλι, «μιά νέα

κατηγορία κρατῶν πού δέν εἶναι οὔτε ἀνεπτυγμένα, οὔτε ἀναπτυσσόμενα,

οὔτε βρίσκονται σέ μεταβατικό στάδιο, ἀλλάἀνήκουν σέ μιά τέταρτη

κατηγορία: κάνουν πόλεμο εἴτε μεταξύ τους, εἴτε ἐμφύλιο ἤ βρίσκονται ἀκόμη

σέ μεταβατική περίοδο μετάἀπόἕναν πόλεμο πού διήρκεσε χρόνια». Καίὁ

τέως γεν. γραμματέας τοῦ ΟΗΕ καταλήγει: «Τά πραγματικά προβλήματα πού

θά ταλαιπωρήσουν τόν πλανήτη εἶναι προβλήματα πού δέν μποροῦν νά λυθῦν

παρά σέ πλανητικόἐπίπεδο». Τέτοια προβλήματα εἶναι μεταξύ ἄλλων τό

δίκαιο τῶν θαλασσῶν, οἱ κλιματικές μεταλλαγές, οἱὑδάτινοι πόροι, τά νέα

χημικά καί βιολογικάὅπλα, οἱ μετακινήσεις ἑκατομμυρίων μεταναστῶν σέ

παγκόσμιο ἐπίπεδο. Εἶναι φανερόὅτι ἡ παγκοσµιοποίηση συνδέεται µέ τήν εἰσβολήἑνός πολιτισµοῦ,  οἱ δηµιουργοί τοῦὁποίου ἰσχυρίζονται ὅτι εἶναι ὁ καλύτερος.  Ἡ

σύλληψη, τά κριτήρια καίὁ τρόπος λειτουργίας τοῦὅλου συστήματος ἔχουν

στηριχθεῖ στόν δυτικό καπιταλισμό, στή λογική μιᾶς ἐλεύθερης οἰκονομίας,

της  ὁποίας  ἡ δυναμική  στηρίζεται  στή  διαρκή  κερδοφορία.  Ἡ παγκοσμιοποίηση δέν εἶναι μόνο οἰκονομική διαδικασία. Πρόκειται γιάἄμεση ἤἔμμεση ἐπιβολήἑνός συστήματος σκέψεως πού ἀγνοεῖἤ καί καταστρέφει τίς  ἰδιαιτερότητες τῶν ἐπί μέρους λαῶν καίἀνθρώπων καί παραμερίζει ἤ καί διαλύει ἀξίες ὅπως  ἡ φιλία,  ἡἐντιμότητα,  ἡἐγκράτεια, προβάλλοντας ἕνα καταναλωτικό πρότυπο μέἀδιάκοπη ἐπιδίωξη κέρδους, ἀπό τήν ἐπίδραση τοῦὁποίου συχνά συνθλίβονται οἱἀνθρώπινες σχέσεις.

Στό τελευταῖο τοῦ βιβλίο πού κυκλοφόρησε πρό μηνῶν  (Ἡ παγκοσμιοποίηση),  ὁ Philippe Moreau Defarges, καταλήγει: «Ἡ

παγκοσμιοποίηση φαίνεται νάἀνοίγει στήν  ἀνθρωπότητα δύο δρόμους ἀκραίους. Δίνει στούς ἀνθρώπους τήν αἴσθηση ὅτι εἶναι κλεισμένοι μέσα σέ μιά φυλακή, τή γῆ …  Ἤ γεννᾶ τή συνείδηση τῆς  ἐνότητος τῆς

ἀνθρωπότητος. Ἡ παγκοσμιοποίηση δέν δίνει τέλος οὔτε στόν ἄνθρωπο οὔτε στήν  ἱστορία του. Δέν εἶναι παράἕνα  ὑποπροϊόν τῆς τεχνικῆς προόδου.  Ἀσφαλῶς δέν εἶναι τυχαίο  ὅτι ἡ  παγκοσμιοποίηση πραγματοποιεῖται τή στιγμή πού  ὁἄνθρωπος βυθίζεται σέ δύο  ἄπειρα: στόἀπείρως σμικρό τῆς ὔλης· καί στόἄπείρως μεγάλο τῶν ἄστρων».

Β’

ΤΟ  ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ  ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ

ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ  ΤΟΥ 200ῦ  ΑΙΩΝΟΣ

Ἡ  φορά πρός τόἌπειρο παραμένει τό χαρακτηριστικό τῆς

θρησκευτικῆς  ἐμπειρίας. Τό θρησκευτικό βίωμα, καί κατ᾽ἐπέκταση

θρησκεία πού τόἐκφράζει στόν χρόνο καί τόν τόπο, δέν εἶναι

ἐπιφαινόμενο τῆς ήθικῆς, τῆς λογικῆς, τοῦ ψυχικοῦ βίου, τῆς κοινωνίας,

ἀλλάἀποτελεῖ αὐτόνομο φαινόμενο μέ πρωτογενή κατηγορία ἀναφορᾶς,

κάτι  ἀποκλειστικάἰδιαίτερο: τόἹερό, τόἍγιο. Ἡ θρησκεία  ἀρχίζει μέ τό

δέος ἐνώπιον τοῦἹεροῦ καί κορυφώνεται στήν προσωπική συνάντηση, στή

βιωματική σχέση τοῦἀνθρώπου μέ τόἍγιο, στήν ὁποία συμμετέχουν νόη-

ση, συναίσθημα, βούληση, συνειδητό καίὑποσυνείδητο. Μέσα στόν ἄνθρωπο ἐνυπάρχει  ἔφεση,  ὁρμή πρός τόἌπειρο. Πρόκειται γιάὑπαρξιακή,  ἀδιάκοπη «ἐπέκταση» πέρα  ἀπό τά αἰσθητά σύνορα, στόἐπέκεινα, στό αἰώνιο. Σ᾽αὐτό τό πεδίο κινεῖται  ἡ θρησκευτικήἐμπειρία·

ἐμφανίζεται  ἤδη σέ πρωτόγονες θρησκευτικές  ἐκφράσεις,  ὅπως  ἡ

πνευματοληψία· φθάνει σέ μυστικές πνευματικές  ἀνατάσεις, γιά νά

κορυφωθεῖ στήν  ὑπαρξιακήὑπέρβαση, τήν  ὀντολογική μεταμόρφωση

«ἀπό δόξης εἰς δόξαν» (Β’ Κορ. 3:18), τήν κοινωνία ἀγάπης μέ τόν Θεό.

Παγκόσμια ἡ προοπτική τῶν μεγάλων θρησκειῶν.

Τόὅραμα μιᾶς  παγκόσμιας κοινωνίας  ὑπῆρξε πάντα χαρακτηριστικό

τῶν μεγάλων θρησκειῶν. Καί αὐτή τήν πνευματική, πολιτιστική παγκοσμιοποίηση προσπάθησαν νάἐπιτύχουν μέ τή διάδοση τῆς πίστεώς τους σέὅλο καί μεγαλύτερους γεωγραφικούς κύκλους.  Ἀρχικάὁ

Βουδδισμός, ἀργότερα ὁ Χριστιανισμός καί μεταγενέστερα τόἸσλάμ. Ἀπό

αὐτή τή δράση προῆλθαν καί οἱ γνωστές σφαῖρες ἐπιρροῆς τῶν διαφόρων

θρησκειῶν. Οἱ ποικίλες σχολές τοῦἸνδουϊσμοῦ, τονίζοντας τή σχετικότητα

καί τόν πλουραλισμό τῶν θρησκευτικῶν  ἀληθειῶν, δέν κινήθηκαν μέ

θέρμη γιά νάἐπιτύχουν τήν προβολή τους πρός τάἔξω. Οἱ θρησκεῖες, πού

εὐδοκίμησαν στήν Κίνα  ἀκολουθώντας τόν δικό τους δρόμο, υἱοθέτησαν

παλαιότερα τίς προτάσεις τοῦ  Κομφουκίου σέ συμβιβασμό μέ τίς  προτεινόμενες ἀπό τόν Λάο-Τσέἀντιθετικές ρήσεις, ἐνῶἀφομοίωσαν καίἀνέπτυξαν σημαντικές  ἰδέες του Μαχαγιάνα Βουδδισμοῦ. Στήν  ἐποχή μας  ὁ κινεζικός λαός, πού  – ἄς μή λησμονεῖται – ἀποτελεῖ τό 1/5 τοῦ

πληθυσμοῦ τῆς γῆς,  ἐνστερνίσθηκε τή μαρξιστική θεωρία, τήν  ὁποία

ἐπεξεργάσθηκε  ὁ Μάο-τσέ-Τούνγκ καίἀναπροσαρμόζουν  ἔντεχνα  οἱ

διάδοχοί του. Ἡ βασική διαφορά τοῦ θρησκευτικοῦὁράματος  ἀπό τή σύγχρονη

παγκοσμιοποίηση εἶναι  ὅτι οἱ  θρησκεῖες  ἐπιδιώκουν τήν καθολίκευση προτείνοντας τίς δικές τους δογματικές ἀλήθειες καίἀρχές συμπεριφορᾶς. Ὅλες δέ, μέ τόν ἕνα ἤ τόν ἄλλο τρόπο, τόνισαν τήν ἀνάγκη συμπαθείας, ἐπιεικείας, φιλανθρωπίας, λιτότητος, δικαιοσύνης. Στόν χῶρο τῶν

μονοθεϊστικῶν  θρησκειῶν  τό  σταθερό  κέντρο  ἀναφορᾶς  καίἀντιμετωπίσεως τοῦἀνθρώπου καί τῶν κοινωνικῶν προβλημάτων ὑπῆρξε ἡ πίστη στόν ζωντανό Θεό, Δημιουργό καί προ νοητή τοῦ σύμπαντος. Παράλληλα ὅμως μέ τή συμβολή τους στήν προσέγγιση ἀνθρώπων καί λαῶν,  οἱ θρησκεῖες  ὑπῆρξαν συχνά παράγοντες φοβερῶν συγκρούσεων

καίἀγεφυρώτων διαιρέσεων, πού  ὕψωσαν στόν πλανήτη μας διάφορα ἀτσάλινα παραπετάσματα, δημιούργησαν στεγανά πολιτιστικά σύνολα καίἀνέστειλαν τήν πορεία πρός παγκόσμια ἁρμονική συμβίωση. Δέν εἶναι λίγες  οἱ περιπτώσεις  ὅπου οἱ θρησκεῖες, σέ συνδυασμό μέ διάφορες πολιτικές, στήριξαν τήν ἀλαζονεία καί τήν ἐπιθετικότητα πολλῶν λαῶν.

Ἀντοχή τῆς θρησκευτικῆς πολυμορφίας.

2. α) Σέ μερικές  ἱστορικές περιόδους καί σέὁρισμένα  ἐπί μέρους θρησκευτικά κέντρα καλλιεργήθηκε ἡἀντίληψη ὅτι ἡ παγκόσμια κοινωνία θάἐπραγματοποιεῖτο μέ τήν ἐπιβολή μιᾶς συγκεκριμένης θρησκείας. Καί πρός αὐτή τήν κατεύθυνση  ἐπιστρατεύθηκε  ὄχι μόνο  ὁ λόγος καί τό φιλανθρωπικόἔργο ἀλλά, μέἀνάλογο ἐνθουσιασμό, ἡ βία καίὁ πόλεμος. Πάντα βέβαια μέ τήν  ἀντίληψη ἤ τό πρόσχημα  ὅτι  ἐπρόκειτο γιά τό …

καλό τῶν αλλῶν. Σήμερα, κανείς μελετητής τοῦ φαινομένου τῆς θρησκείας δέν

ὑποστηρίζει τέτοια δυνατότητα. Ὁ  θρησκευτικός πλουραλισμός εἶναι

ἀδιαμφισβήτητο γεγονός. Μία  ἀπό τίς τελευταῖες στατιστικές (1991), σέ

συνολικό πληθυσμό τοῦ πλανήτου 5.480.010.000, δίδει τούς έξῆς ἀριθμούς:

Χριστιανοί: 33,4% (1.833.022.000). Μουσουλμάνοι: 17,7%, (971.328.700). Ἄνευ

θρησκείας: 16% (876.232.000).  Ἰνδουϊστές: 13,4% (732.812.000). Βουδδιστές: 5,7%  (314.939.000).  Ἄθεοι:  4,4%  (240.310.000).  Ὀπαδοί  κινεζικῶν θρησκευτικῶν παραδόσεων: 3,4% (187.107.000).  Ὀπαδοί νέων θρησκειῶν: 2,6% (143.415.000). Ὀπαδοί φυλετικῶν παραδοσιακῶν θρησκευμάτων: 1,8% (96.531.000). Καίἀκολουθοῦν σέ ποσοστό λιγότερο τοῦ 0,3% γιά κάθε θρησκευτική κοινότητα, οἱ σικχιστές, οἱέβραίοι, οἱ σαμανιστές, οἱ

παραδοσιακοί κομφουκιανοί, οἱ μπαχάι, οἱ τζαϊνιστές, οἱ σιντοϊστές.

Μέ τή μετανάστευση πληθυσμῶν σέἄλλες χῶρες καί κυρίως σέ νέες μεγάλες πόλεις σέὅλες σχεδόν τίς  ἠπείρους,  ἡ παρουσία πολλῶν θρησκευτικῶν κοινοτήτων εἶναι ταυτόχρονη στήν  ἴδια περιοχή καί κοινωνία. Ἀνά τόν κόσμο, οἱ χριστιανοί βρίσκονται καί στίς 270 χῶρες τοῦπλανήτη, οἱ μή θρησκευόμενοι σέ 236, οἱ μπαχάι σέ 220, οἱ μουσουλμάνοι σέ 184, οἱἀθεϊστές σέ 139, οἱἑβραίοι σέ 134, οἱ φυλετικῶν θρησκευμάτων σέ 104. Οἱὑπόλοιπες θρησκείες βρίσκονται σέ λιγότερες ἀπό 100 χῶρες ἡ κάθε μία. Οἱ στατιστικές αὐτές,  ἔστω καίἄν εἶναι σχετικές,  ἀναμφισβήτητα

βεβαιώνουν τόν σημερινό πλουραλισμό τῶν θρησκευμάτων.

β) Σέ μιά περίοδο τοῦ αἰῶνος μας καλλιεργήθηκε ἡ προσδοκία – ἰδίως μέ

τήν  ἐπικράτηση τῆς κομμουνιστικῆς  ἰδεολογίας – ὅτι  ἡ θρησκευτική

σύγκλιση καίὁμοιομορφία στή γῆ τελικῶς  θάἐπετυγχάνετο μέ τή

δυναμικήἐξάλειψη ἤ τήν πλήρη  ἀρνηση τῆς θρησκείας.  Ἀκραῖο

παράδειγμα αὐτοῦ τοῦ σχεδιασμοῦὑπήρξε ἡἈλβανία, ὅπου ἐπεβλήθη διά

τῆς βίας  ἡ αθεἴστικήὁμοιογένεια.  Ἀνάλογη προσδοκία ἀπό τήν  ἀντίθετη

πλευρά καλλιεργήθηκε σέἄλλες χῶρες πού εἶχαν ἐπηρεασθεῖ πολιτιστικά

ἀπό τόν καπιταλισμό, μέ τή διάδοση τῆς ἀντιλήψεως ὅτι ἁπλώς ἡ θρησκεία

θά καταστείἄχρηστη.  Ὁἄνθρωπος  ὅλο καί λιγότερο θά τή χρειάζεται

ἐφόσον θά βρίσκει τίς λύσεις τῶν προβλημάτων του μέ τήν ἐπιστήμη καί

τήν τεχνολογία.  Ἔτσι  ὑποστηρίχθηκε  ὅτι  ἡ θρησκεία θά πεθάνει  ἀπό

παρακμήἡἀπόἀσφυξία. Ἡ πρόβλεψη  ὅμως  ὅτι ή προσέγγιση τῶν

ἀνθρώπων θάἐρχόταν μέ τό τέλος τῆς θρησκείας δέν ἐπαληθεύθηκε.

γ) Δέν ἔχει ἀκόμα τελειώσει ὁ εἰκοστός αἰώνας καί τά γεγονότα ἔδειξαν

πόσο ἐπιφανειακές καίἁπλουστευτικές ἦσαν αὐτές οἱἀντιλήψεις. Ὁ  19ος

αἰώνας  ἔληξε μέ τή Νιτσεϊκήἀναγγελία  ὅτι «ὁ Θεός πέθανε, … καί τόν

σκοτώσαμε ἐμεῖς!» Ἀλλάὁ 20ός αἰώνας  – καί μαζί του  ἡ δεύτερη χιλιετία

μ.Χ. τελειώνει μέ μιά νέα  ἐντυπωσιακήἀναζωπύρωση τῆς θρησκείας.

Πάνω ἀπό τό 70,2% τοῦ πληθυσμοῦ τῆς γῆς υἱοθετεῖ κάποια θρησκευτική

πίστη καίἄνω τοῦἡμίσεος τῆς σημερινῆς ἀνθρωπότητος ἐξακολουθεῖ νά

πιστεύει κατά τόν Α ἤ Β τρόπο σέ Θεό. Ἡ νέα αὐτή δυναμικήἔχει ἀποκτήσει σημαντικό ρόλο  καί στόν χῶρο τῆς πολιτικῆς (κίνημα Χομεϊνί στόἸράν,  μουσουλμάνοι  ἀντάρτες  στήν  Ἀλγερία,  ὁργάνωση

μουσουλμάνων στήν Τουρκία, «μαῦρα κόμματα» στόἸσραήλ, κινήματα

Ἰνδουϊστῶν στή Σρί Λάνκα, ἄνοδος ἀκραίων Προτεσταντικῶν ρευμάτων στόν

Τρίτο Κόσμο). Μετά τήν κάμψη τῆς κομμουνιστικῆς ἰδεολογίας, ἀναπτύσσεται σέ πολλές χῶρες ἕνας ἰδιαίτερος τύπος Ἰσλάμ, πού προσφέρει προστασία, συσπείρωση, καταφύγιο καίἀξιοπρέπεια στούς πτωχούς, ἐλπίδα γιά καταξίωση καί

κοινωνική δικαιοσύνη στούς περιθωριακούς.  Ἔτσι διαμορφώνεται ἕνα νέο προλεταριάτο πού ὁπλίζεται μέ θρησκευτικήἀποφασιστικότητα, ἀντοχή καί

μαχητικότητα.

Συγχρόνως ὅμως ἀναπτύσσεται ἕνας πολυδύναμος στροβιλισμός νέων

θρησκευτικῶν ἰδεῶν καίὁμάδων ποικίλης συστάσεως. Ἔτσι ἐμφανίζεται μιά «εἰσβολή τοῦ σχετικοῦ», πρός ἀντικατάσταση τοῦ θρησκευτικοῦἀπολύτου.

Κατάφαση στόν πλουραλισμό σέἀντίθεση πρός τούς ἀπόλυτους κανόνες καί

τίς ἀπόλυτες ἀλήθειες πού χαρακτηρίζονται δογματισμοί καί αὐταρχισμοί. Ἡ

προτεραιότητα δίδεται στήν ἐμπειρία, τήν ἐνόραση καίὄχι στή γνώση, τό

δόγμα ἤ τόν θεσμό. Μέ κύριο πρωταγωνιστή τήν ἰνδική σκέψη, προτείνεται ἡ

ἰδέα τῶν «ἐναλλακτικῶν ἀπολύτων». Τελικά παρουσιάζεται ἀπορρύθμιση

πολλῶν θρησκευτικῶν πίστεων καθώς καί δημιουργία ἕνός νεφελώματος

ὁμάδων, ὅπου συγχρωτίζονται ποικίλοι μυστικισμοί καί διάφορες παλιές

ἀνατολικές σοφίες καί πρακτικές.  Οἱ φτωχές κοινωνίες τοῦ Τρίτου Κόσμου

καθώς καί οἱ πρώην κομμουνιστικές εἶναι ἰδιαίτερα εὐάλωτες σ᾽αὐτές τίς

ἐπιρροές, χωρίς νάἐξαιροῦνται ἐντούτοις ἀπό τούς κνησμούς τους ἡ Ευρώπη

καίἡ Βόρειος Ἀμερική.

Ἡ σημασία τοῦ θρησκευτικοῦ φαινομένου στή διαμόρφωση τοῦ πολιτισμοῦ

τοῦἑπόμενου αἰῶνος εἶναι πλέον προφανής. Πρόὀλίγων μάλιστα ἐτῶν

διακεκριμένος ἀμερικανός καθηγητής στρατηγικῶν μελετῶν, ὁ Samuel Ρ.

Huntington, μέ τόἔργο του  Ἡ σύγκρουση τῶν πολιτισμῶν,  προέβλεψε σύγκρουση τοῦ δυτικοῦ πολιτισμοῦ,  ὅπως διαμορφώθηκε ἀπό τόν Ρωμαιοκαθολικισμό καί τόν Προτεσταντισμό μέ τόν ἀνατολικό, στόν ὁποίο ἐκτός τοῦἸσλάμ ἐντάσσει καί τόν Ὀρθόδοξο Χριστιανισμό. Βεβαίως, ἕνας

θρησκειολόγος ἔχει σοβαρές ἐνστάσεις ὡς πρός τήν ἀντιμετώπιση τοῦ θρησκευτικοῦ φαινομένου ἀπό τόν συγκεκριμένο μελετητή, κι ἕνας ἱστορικός

ὡς πρός τή χρήση τῶν πορισμάτων τῆς ἱστορικῆς ἐπιστήμης καί τή σοβαρότητα

πολλῶν ἰσχυρισμῶν τοῦ συγγραφέως.

Πίσω ἀπό τίς προβλέψεις συγκρούσεως πολιτισμῶν φαίνεται νάὑφέρπει ἡ

ἀλαζονεία τοῦ δῆθεν καλύτερου καίἡ μέριµνα πῶς θά προστατευθεῖ αὐτός.

Καίἀκόμη, ἡ μεταφορά τοῦἐμμέσου μηνύματος: «Ἀπειλούμεθα· πρέπει νά

ἐτοιμασθοῦμε γιάἄμυνα». Ἡἀνάλυση γίνεται μέ βάση  a priori σχήματα·

π.χ. συγγένεια ὀρθόδοξου κόσμου καίἸσλάμ, μέ πλήρη παραγνώριση τῆς

θεολογικῆς βάσεως καί τῶν  ἱστορικῶν πολιτιστικῶν διαφορῶν τῶν δύο

θρησκειῶν.

Ἀλλά τό θρησκευτικό βίωμα  ἔχει τή δική του δυναμική καί δέν

ὑπακούει στίς σχηματικές  ὁρισθετήσεις στρατηγικῆς τῶν μεγάλων. Στή

θρησκευτικήἀναζήτηση καίἐξέλιξη  ὑπάρχει πάντα κάτι τόἀστάθμητο

πού  ἔρχεται  ἔξω  ἀπό τόν χῶρο τῶν  ἀνθρωπίνων προβλέψεων. Γιά τή

θρησκευτική συνείδηση δισεκατομμυρίων  ἀνθρώπων, πάνω  ἀπό τίς

ἐξελίξεις τῆς  ἀνθρωπότητος βρίσκεται μιάἄλλη δύναμη, πρόνοια καί

ἀγάπη, ἡ θεϊκή.

Ὅµως,  ὅσο ριζικά καίἄν διαφωνεῖ κανείς σέ πολλά σηµεῖα τῆς

ἱστορικῆς ἀναλύσεως τοῦ Huntington, ἡ µελέτη τοῦ φανερώνει πώς ἡ

παράµετρος τῆς θρησκείας διατηρεῖἐξαιρετική σηµασία καί θάἀποκτήσει

ἀκόµη µεγαλύτερη στά χρόνια πού ἔρχονται.

Ἀναπροσαρμογή σχέσεων τῶν θρησκειῶν.

3. Μέσα στή διαδικασία παγκοσμιοποιήσεως  ἀναπροσαρμόζονται καί οἱ σχέσεις τῶν θρησκειῶν: α)  Ἤδη  ἀπό τά τέλη του  19ου αἱ.,  ὁμάδες

διανοουμένων διαφόρων θρησκευτικῶν πεποιθήσεων προσπάθησαν νά

μιλήσουν γιά τή διαμόρφωση μιᾶς νέας, κοινῆς θρησκείας,  ἀναζητώντας

τούς κοινούς παρονομαστές. Μετά τόν Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μάλιστα,

ἀναπτύχθηκε ἡ τάση συνεργασίας τῶν θρησκειῶν γιά συγκεκριμένα

θέματα,  ὅπως π.χ. της εἰρήνης (World Conference οn Religion and Peace).

Ἀλλάὁ συμπαγής  συντηρητικός  πυρήνας τῶν  περισσοτέρων

θρησκευτικῶν κοινοτήτων  ἀντιστέκεται.  Ἔτσι αὐτές  οἱ προσπάθειες

μένουν  μιά τάση  ὁρισμένων διανοουμένων, πού συχνάἀποσπώνται  ἀπό

τήν  ὀργανική ζωή τῆς συγκεκριμένης θρησκευτικῆς κοινότητος, μέ

ἀποτέλεσμα νά γίνονται περιθωριακοί καίἡ φωνή τους ἀδιάφορη γιά τούς

πολλούς. Παρά ταῦτα, ἡ συζήτηση γιά μιά «παγκόσμια θρησκεία» συνεχίζεται.

β)  Πολλές  ἐλπίδες  προσεγγίσεως  ἔδωσαν  ἀρχικά  διάφορες  προσπάθειες διαλόγου μεταξύ  ἐκπροσώπων δύο ἤ  περισσοτέρων

θρησκευτικῶν κοινοτήτων. Ὅμως, μετά τή στενότερη γνωριμία συχνάἀκολουθεῖἡἀπογοήτευση  ἀπό τίς διαπιστούμενες  ἀντιθέσεις καί διαφορές. Παρά ταῦτα, ἡὁδός τῆς  ἐπικοινωνίας καί τοῦ διαλόγου

παραμένει σημαντική, ἄν μή τι ἄλλο γιά τήν ἀλληλοκατανόηση.

γ) Μιά  τρίτη τάση τονίζει τό χρέος σεβασμοῦ στήν  ἐλευθερία καί τήν

ἰδιαιτερότητα τοῦἄλλου, τήν ἀποδοχή τῆς πολυμορφίας καί τή συνειδητή

εἰρηνική συνύπαρξη.  Ἀντί γιάἀπομόνωση καί καλλιέργεια  ἐχθρότητος, συνιστάται συνεργασία ὅσο τό δυνατόν περισσότερη σέ θέματα κοινῆς ἀποδοχῆς καίἐνδιαφέροντος, ὅπως ἡ κοινωνική δικαιοσύνη καίἡ εἰρηνική διευθέτηση τῶν διαφορῶν σέ τοπικό καί οἰκουμενικόἐπίπεδο.  Ἡ κάθε θρησκευτική κοινότητα ἔχει ἀναπτύξει στή διαδρομή τῶν αἰώνων τίς δικές τῆς  ἀρχές,  ἐμπνεύσεις καί  πρακτικές πού μπορεῖ νάἀποδειχθοῦν

πολύτιμες γιά τήν ἐπίτευξη ἀρμονικῆς συμβιώσεως τῶν άνθρώπων.

Στό εἰδικότερο φαινόμενο τῆς παγκοσμιοποιήσεως, μέ τήν τάση

ἐπιβoλῆς  ἑνός πολιτισμοῦἀπό συγκεκριμένο κέντρο  ἐξουσίας, οἱ θρησκευτικές κοινότητες προβλέπεται ὅτι θάἀποτελέσουν κέντρα ἀντιστάσεως. Οἱ θρησκεῖες προσφέρονται  ὡς φρούρια τῆς ταυτότητος πολλῶν λαῶν γιά τή διατήρηση τῆς φυσιογνωμίας τους. Εἶναι ἐνδεχόμενο

νάἐξελιχθοῦν σέ νησίδες ἀσφαλείας, ὅπου οἱἄνθρωποι καταφεύγουν γιά

νάἀποφύγουν τά δεινά πού συνεπιφέρει  ἡ παγκοσμιοποίηση.  Ἡἀναζήτηση τελικά τῆς  ὑπέρτατης πραγματικότητος, τῆς  ἀλήθειας, τῆς ὑπερβάσεως τοῦ θανάτου, παραμένει βαθύς πόθος καί δικαίωμα τοῦ κάθε

ἀνθρώπου.

Ἡ  παγκοσμιοποίηση  ἐνδέχεται ἐπίσης νά συμβάλει στήν  ἐξέλιξη καί

τήν  ἀνάπτυξη λανθανόντων σπόρων καί τάσεων στά σπλάχνα τῶν διαφόρων θρησκειῶν. Τάἐπί μέρους θρησκεύματα εἶναι ὀργανικά σύνολα ἐξελισσόμενα, πού δέχονται ἐπιδράσεις, ἀφομοιώνουν καί οἰκεωποωῦνται νέες  ἰδέες. Δέν κινοῦνται στόἀφηρημένο κενό· ἀναπροσαρμόζονται. Τόν  τελευταίο αἰώνα, κατά τόν ὁποῖο δόθηκε ἔμφαση στά θέματα τῆς εἰρήνης,

τῆς δικαιοσύνης, τῆς  ἰσοτιμίας τῶν λαῶν, τῆς  ἐλευθερίας, τῶν δικαιωμάτων τοῦἀνθρώπου, τῆς  ἀγάπης, πολλοί συγγραφεῖς  ἀνήκοντες σέ διάφορες θρησκείες ὄχι ἁπλώς υἱοθέτησαν ἀλλά καί προσπάθησαν νά τάἀναδείξουν ὡς συστατικά τῆς δικῆς του θρησκείας ὁ καθένας. Δέν ἔχει

σημασία γιά τό θέμα μας  ἡἱστορικήἀκρίβεια τῶν  ἰσχυρισμῶν αὐτῶν,

ἀλλά τό γεγονός τῆς  ἐπιθυμίας συγκλίσεως.  Ἡ θρησκευτική συνείδηση

ζυμώνεται,  ἀνανεώνεται,  ἀναπροσαρμόζεται στά νέα  δεδομένα,

ἐπηρεάζεται  ἀπό νέες ὅσο καί παλαιές  ἰδέες κατά τήν πορεία πρός

παγκοσμωποίηση, ἀλλάἔχει τή δυνατότητα καί νάἐπηρεάσει τήν τελική

μορφή της.

Γ´

ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΥΘΥΝΗ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΗ

Δυναμική τοῦ θρησκευτικοῦ βιώματος.

1. Στίς διορθωτικές ἐπεμβάσεις, πού πρέπει νά γίνουν γιά τή θεραπεία

πολλῶν  ἀρνητικῶν συνεπειῶν τῆς παγκοσμιοποιήσεως ἡ συμβολή τοῦ

ὑγιοῦς θρησκευτικοῦ βιώματος  εἶναι  καθοριστική καίἀναντικατάστατη.

Διότι  ἡ θρησκευτική πίστη  ἐπηρεάζει τό βάθος τῆς  ἀνθρώπινης

συνειδήσεως καί βουλήσεως, διαμορφώνει τή σκέψη, τόἦθος, τόν

χαρακτήρα τῶν  ἀνθρώπων. Τήν οἰκουμένη μποροῦν νάὁδηγήσουν σέ

τραγικές περιπέτειες τάἐγωκεντρικάἄτομα πού συνήθως συγκροτοῦν διάφορα ἀλαζονικά σύνολα. Αὐτό τόν θανατηφόρο ἰό τοῦἐγωισμοῦ, μόνο τό γνήσιο θρησκευτικό βίωμα εἶναι σέ θέση νά τόν ἐξουδετερώσει. Γιά νά

ἀντιμετωπισθοῦν λοιπόν οἱἀρνητικές συνέπειες τῆς παγκοσμιοποιήσεως,

χρειάζονται σέὅλα τάἐπίπεδα λήψεως ἀποφάσεων προσωπικότητες πού

θάἐμπνέονται ἀπόὀρθή καί δίκαιη κρίση, ἀγαθή συνείδηση, ἀπό τόν πό–

θο γιά μιά εἰρηνική οἰκουμένη μέ σεβασμό στήν  ἐλευθερία καί στήν ἰδιαιτερότητα τοῦ κάθε  ἀνθρώπινου προσώπου καί λαοῦ.  Ὅσο πιό αὐθεντικό καί καθαρό εἶναι τό θρησκευτικό βίωμα, τόσο πιό

ἀποφασιστικά συμβάλλει  – μέ τήν ἀφύπνιση καί τόἀγωνιστικό φρόνημα

ὀργανωμένων  ὁμάδων καί λαῶν – σέ μιά θετική προσφορά μέσα στό παγκόσμιο γίγνεσθαι.

Οἰκουμενικότητα, ὁ πνευματικός χῶρος τῆς Ὀρθοδοξίας.

2. Οἱ χριστιανοί, καί μάλιστα οἱὈρθόδοξοι, δέν  αἰσθανόμαστε

ἀμηχανία  οὔτε  αἰφνιδιαζόμαστε  ἀπό  τή  διαδικασία  τῆς

παγκοσμιοποιήσεως.  Ἡ οἰκουμενικότητα  ὑπῆρξε  ὁ αὐτονόητος  πνευματικός μας χῶρος.  Ἡ διάσταση τῆς παγκοσμιότητος  ἀποτελεῖ

βασικό συστατικό τῆς  Ὀρθοδοξίας.  Ἀπό τό πρῶτο κεφάλαιο τῆς  Ἁγίας

Γραφῆς (Γεν. 1:1), τονίζεται ὅτι οὐρανός, γῆ, ἀνθρώπινο γένος, τά πάντα,

δημιουργήθηκαν ἀπό τόν Θεό· ἐνῶ τά τελευταία κεφάλαιά της (Ἀποκ. 21-

22)  ἀφιερώνονται στόὅραμα τοῦ καινοῦ ούρανοῦ καί τῆς καινῆς γῆς

(Ἀποκ. 21:1). Μέ τή Σάρκωσή Του ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ προσέλαβε ὁλόκληρη

τήν  ἀνθρώπινη φύση καί καλεῖ στή Βασιλεία  Του  τούς πάντες, χωρίς

ἐξαίρεση, χωρίς διάκριση φυλῆς, γλώσσας, καταγωγῆς. Τελικά,  ἡ

παγκοσμιότητα τοῦ Εὐαγγελίου τοῦἸησοῦ Χριστοῦὑπερβαίνει ἀκόμα καί

τή σφαίρα τοῦ πανανθρώπινου, ἐπεκτείνεται σέὅλη τήν κτίση, στήν ὁποία

ὀργανικάὁἄνθρωπος μετέχει.

Ἡ χριστιανική διδασκαλία πρωτακούσθηκε σέ συγκεκριμένο τόπο καί

χρόνο, ἀλλά εἶχε ἀπό τήν ἀρχή καί διατηρεῖ σταθερά τόν παγκόσμιο καί

ἐσχατολογικό χαρακτήρα της. Στίς  ἐπιστολές τοῦἀποστόλου Παύλου

τονίζεται  ἰδιαιτέρως  ἡ παγκοσμιότητα σέ συσχέτιση μέ τό μυστήριο τῆς

Ἐκκλησίας. Τό καθολικό αὐτόὅραμα φθάνει στό κορύφωμά του  ὅταν  ὁ

Παῦλος  ἀναφέρεται στό θέλημα τοῦ Θεοῦ, εἰς τό «μυστήριον τοῦ

θελήματος αὐτοῦ», πού πρόκειται νά πραγματοποιηθεῖ «εἰς οἰκονομίαν

τοῦ πληρώματος τῶν καιρῶν,  ἀνακεφαλαιώσασθαι τά πάντα  ἐν τῷ

Χριστῷ, τάἐπί τοῖς ούρανοῖς καί τάἐπί τῆς γῆς ἐν αύτῷ» (Ἐφεσ. 1:9-10).

Γιά τήν καταγραφή τοῦ χριστιανικοῦ μηνύματος, κατά τήν πρώτη

φάση τῆς διαδόσεώς τοῦ στόν κόσμο, χρησιμοποιήθηκε  ἡἑλληνική

γλώσσα καίὁἑλληνικός πολιτισμός,  ἕνα ἀπό τά βασικά χαρακτηριστικά

τοῦὁποίου  ὑπηρξε  ἡ  οἰκουμενικότητα19

. Κυρίως αὐτή διαπότισε τήν

ἑλληνική φιλοσοφία, τήν  ἐπιστήμη, τήν τέχνη καί τή γλώσσα πού

διευκόλυνε τήν πολύμορφη  ἐπικοινωνία  ἀνάμεσα στούς  ἀνθρώπους καί

τούς λαούς.  Ἡ οἰκουμενική συνείδηση καλλιεργήθηκε μέ νέα δύναμη ἀπό

τούς μεγάλους Ἱεράρχες καί οἰκουμενικούς Διδασκάλους τοῦ τετάρτου αἰ,

οἱὁποῖοι πραγματοποίησαν τή σύνθεση  ἀρχαιοελληνικῆς οἰκουμενικῆς

σκέψεως καί χριστιανικῆς πίστεως. Καίἀργότερα, στή συνάντησή τῆς μέ

τούς λαούς τῆς Ν.Α. Εὐρώπης, «ἡ βυζαντινή αὐτοκρατορία θυσιάζει τόν

οἰκουμενισμό τῆς  ἑλληνικῆς γλώσσας γιά νά διατηρήσει τήν παγκοσμιό–

τητα τοῦ πολιτισμοῦ της».

Ὁλόκληρη ἡὀορθόδοξη λατρευτική ζωή κινεῖται σ᾽αὐτό τό παγκόσµιο

ὅραµα.  Τόν πυρήνα της ἀποτελεῖἡ Κυριακή προσευχή: «ἐλθέτω ἡ  βασιλεία σου, γενηθήτω τό θέληµά σου ὡς ἐν οὐρανῷ καίἐπί τῆς γῆς». Ὄχι ἁπλῶς ἐν ἐµοίἤἐν ἡµῖν,  ἀλλά «πανταχοῦ τῆς γῆς».  Ὁ πιστός,  προτοῦ

ἀναφερθεῖ στάἄµεσα προβλήµατα τοῦἐπιουσίου ἄρτου,  καλεῖται νά

κινηθεῖ σέ παγκόσµιο ὁρίζοντα.  Τό προσωπικό καί τό συγκεκριμένο δέν

τόν ἐμποδίζουν νά σκέπτεται τό οἰκουμενικό. Στήν κάθε θεία Λειτουργία,

πού ἀποτελεῖ τή σύνοψη τοῦ μυστηρίου τῆς σωτηρίας, οἱ δεήσεις ἀρχίζουν

«ὑπέρ τῆς εἰρήνης τοῦ σύμπαντος κόσμου», γιά νά κορυφωθοῦν μέ τήν

προσφορά τῶν Τιμίων Δώρων, πού γίνεται «κατά πάντα καί διά πάντα»,

«ὑπέρ τῆς οἰκουμένης».

Ὅλες οἱ μεγάλες ὀρθόδοξες ἑορτές ἀνοίγουν στήν ψυχή μας ὁρίζοντες

παγκοσμιότητος. Ἰδιαίτερα ἔντονη εἶναι ἡἀτμόσφαφα αὐτή στήν περίοδο

τοῦ Πάσχα καί τῆς Πεντηκοστῆς. Γενικά, τό παγκόσμιο ὅραμα παραμένει

ἡ δυναμική προοπτική τῆς ὀρθοδόξου διδασκαλίας καί λατρείας.

Ἡὀρθήἀντιμετώπιση τοῦ φαινομένου τῆς παγκοσμιοποιήσεως  ἀπό

ὀρθοδόξου πλευρᾶς δέν  εἶναι  ἀποκλειστικό ζήτημα τοῦ κλήρου ἤ

ὁρισμένων λαϊκῶν θεολόγων.  Ἀπαιτεῖἐνασχόληση καίὑπεύθυνη στάση

ὅλων τῶν λαϊκῶν μελῶν τῆς Ἐκκλησίας, μέ σοβαρή μελέτη, ἀνάλυση καί

προτάσεις σχετικά μέ τάἐπιστημονικά, πολιτικά, πολιτιστικά καί

οἰκονομικά δεδομένα. Θά χρειασθεῖ συνεχής δημιουργικός στοχασμός σέ

ὅλους τούς τομεῖς τῶν άνθρωπιστικῶν, πολιτικῶν καί οἰκονομικῶν

ἐπιστημῶν.

Τό ζητούμενο ἀπό τήν Ὀρθοδοξία.

3. ἩὈρθόδοξη Ἐκκλησία ἀσφαλῶς δέν θά πρέπει νά παρασυρθεῖ στήν

τακτική τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς, νά σπεύδει νάἀποφαίνεται  ἐπί παντός

ἀναφυομένου θέματος καθορίζοντας λεπτομέρειες λύσεων. Αὐτό  εἶναι

ἔργο τῆς  ἀναζητήσεως τῶν εἰδικῶν  ἐρευνητῶν στίς πολιτικές καί

κοινωνικές ἐπιστῆμες.

Τό μεγάλο ζητούμενο ἀπό τήν  Ἐκκλησία θά παραμένει  ἡ πνευματική

ἀναγέννηση τοῦἀνθρώπου,  ἡἐν Χριστῷ σωτηρία,  ἡ νοηματοδότηση τῆς

ζωῆς.  Ἔτσι προσφέρει τό σημαντικότερο: καλλιεργεῖ συνειδήσεις,

διαμορφώνει προσωπικότητες πού μέ τή συνέπεια τοῦ βίου τους ἐνισχύουν

τόἀνοσοποιητικό σύστημα τῆς κοινωνίας καί τό ζωογονοῦν. Τό πιό

ἀναγκαῖο στή σύγχρονη ἐποχή εἶναι ἄνθρωποι πού διαθέτουν χαρακτήρα, ὅραμα, ἀντοχή καίἀνυπόκριτη ἀγάπη, πού στηρίζουν τήν ἀντίσταση στόν

ἐγωκεντρισμό  – ἀτομικό, ἐθνικόἤ φυλετικό.  Ἡἀλαζονεία,  ἡ μανία τῆς

ἐξουσίας καίἡὑποκρισία δέν  ἀποτελοῦν χαρακτηριστικά μόνο τῶν

δυνατῶν καί τῶν μεγάλων κρατῶν  ἀλλάὑφέρπουν καί ζοῦν στίς  ψυχές

ὅλων μας.

ἩἘκκλησία δέν μπορεῖ νάἀνήκει στή λέσχη τῶν δυνατῶν καί τῶν

πλουσίων. Ἡ δύναμη τῆς  Ὀρθοδοξίας δέν ταυτίστηκε οὔτε στηρίχθηκε

στήν  ἄσκηση τῆς κοσμικῆς  ἐξουσίας. Τό περίφημο κείμενο τοῦ

Ντοστογιέφσκη γιά τόν Μέγα  Ἱεροεξεταστή23

προσδιορίζει καθαρά τόν

μεγάλο πειρασμό τῆς κοσμικῆς ἐξουσίας πού ἀντιμετώπισε ἡ Δύση, ἀλλά

πού δέν ὑπῆρξε ἄγνωστος καί στήν Ἀνατολή.

Ἡ παρουσία τῆς Ἐκκλησίας  ὀφείλει νά εἶναι ἀδιάκοπα προφητική καί

κριτική στά διάφορα φαινόμενα  ἀναλγησίας  ἀπέναντι στήν  ἐξαθλίωση.

Μέ θυσιαστικήἄσκηση τῆς διακονίας της. Μέ πρόσκληση σέ συνεχή καί

συνεπή μετάνοια, μέ  διαρκή συμμετοχή σέ προσπάθειες γιά δικαιοσύνη

καί εἰρήνη. Μέ ζωή λιτότητος, ἀσκήσεως καίἐγκρατείας. Οἱ Μακαρισμοί,

ὅπως τούς διετύπωσε στήν ἐπί τοῦὄρους ὁμιλία Του ὁ Χριστός, καθορίζουν

τό αὐθεντικόἦθος της. Σκοπός τῆς  ὀρθόδοξης χριστιανικῆς ζωῆς

παραμένει ἡἀπόκτηση τοῦἉγίου Πνεύματος. Καί αὐτός  ὁ σκοπός

ἐπηρεάζει  ἄμεσα τίς  ἀνθρώπινες σχέσεις σέ τοπικό καί οἰκουμενικό

ἐπίπεδο. Διότι «ὁ καρπός τοῦ Πνεύματος» δέν εἶναι κάποιες πτήσεις σέ

ἐξωκόσμιους χώρους  ἀλλά «ἀγάπη, χαρά, εἰρήνη,  ἀγαθωσύνη, πίστις,

πραότης,  ἐγκράτεια» (Γαλ. 5:22),  ὑπέρβαση δηλαδή τῆς  ἀνθρώπινης

ἐπιθετικότητος καί τῶν κοινωνικῶν συγκρούσεων,  ἐναρμόνιση τῶν

σχέσεων μεταξύ ἀνθρώπων καί λαῶν.

Μέ τήν αἴσθηση οἰκουμενικότητος πού καλλιεργεῖ,  ἡἘκκλησία  ὄχι

μόνο συμβάλλει στήν προσέγγιση τῶν ἀνθρώπων  ἀλλά καίἀναγγέλλει,

συμβολικά καί λειτουργικά, τήν παγκόσμια κοινωνία  ἀγάπης. Τήν

προγεύεται  ὡς  ἐσχατολογική προσδοκία.  Ὡς  ὅραμα καίἑορτή.  Ὅποιος

θέλει, ἄς συμμετάσχει. Δέν τόἐπιβάλλει μέ μεθόδους βίας. Τόἀναγγέλλει

μέ τή ζωή τῶν πιστῶν της. Ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ «ἦλθε καίἔρχεται».

Πρόκειται γιά «γεγονός» βιωμένο στή ζωή τῶν γνωστῶν καίἀγνώστων

ἁγίων, τόὁποῖο προφητικά παρηγορεῖ γιά τίς δυνατότητες τῆς ἀνθρωπότητος.

Ἐκείνο πού διαφοροποιεῖ τήν Ἐκκλησία ἀπό κάθε θρησκειακό σύστημα

εἶναι ἡ οὐσιαστική σχέση μέ τόν ζῶντα Θεό, τήν  ὁποία προσφέρει μέ τή

δύναμη καί τή χάρη τῆς Εὐχαριστιακῆς κοινότητος. «Ὁ Θεός γάρ  ἐστιν ό

ἐνεργῶν ἐν ὑμίν καί τό θέλειν καί τόἐνεργεῖν ὑπέρ τῆς εὐδοκίας» (Φιλιπ. 2:13).  Ὁ κόσμος δέν εἶναι στά δικά μας χέρια  ἀλλά στά  δικά Του. Μέ ρεαλισμό συνεχίζουμε τή σταυρική πορεία τῆς ζωῆς μας προσβλέποντας

στήν  Ἀνάσταση. «Καινούς δέ οὐρανούς καί γῆν καινήν κατά τόἐπάγγελμα αὐτοῦ (κατά τήν  ὑπόσχεση τοῦ Θεοῦ) προσδοκώμεν,  ἐν οἷς

δικαιοσύνη κατοικεῖ» (Β´ Πέτρου 3:13). Οἱ τελευταῖες λέξεις καθορίζουν

τήν οὐσιαστική εἰδοποιό διαφορά τοῦ χριστιανικοῦ παγκοσμίου ὁράματος

ἀπό κάθε ἀλλη μορφή παγκοσμιοποιήσεως.

Ὅποιος οὐσιαστικά πιστεύει στόν Χριστό, πού προσέλαβε καί

ἀνακαίνισε ὅλο τόἀνθρώπινο, ὅποιος μετέχει συνειδητά στή θεία λατρεία,

ἐπιστρέφει στήν καθημερινότητα γιά νάἐκτελέσει τό χρέος του στό τοπικό

προσβλέποντας στό παγκόσμιο.

Σύνοψη.

Ἡ παγκοσμιοποίηση εἶναι πλέον μιά διαδικασία σέἐξέλιξη καί καμιά

δύναμη δέν φαίνεται  ὅτι μπορεῖ νά τήν  ἀναστείλει.  Ἀνοίγει γιά τήν

ἀνθρωπότητα ὑπέροχες δυνατότητες καίἀπροσδόκητες προοπτικές. Ἀλλά

καί συνεπιφέρει ἁλυσιδωτές ἀναταραχές καίἀνακατατάξεις. Ἀνεξάρτητα

ὅμως ἀπό τίς θετικές ἤἀρνητικές ἐπιπτώσεις, αὐτή συντελεῖται χωρίς νά

τήν ἐμποδίζουν τυχόν ἀναστεναγμοίἤἐξορκισμοί τών μή οἰκονομολόγων.

Ἀπό  διάφορες  πλευρές  ἀκούονται  διαμαρτυρίες,  ὅτι  ἡ παγκοσμιοποίηση κινεῖται πρός κατευθύνσεις πού δέν  ἐξασφαλίζουν τίς

βασικές  ἀνθρώπινες  ἀξίες, τή δικαιοσύνη, τόν σεβασμό τῆς ταυτότητος τῶν ἀνθρώπων, τήν πολυμορφία τἀν ἀνθρωπίνων πολιτισμῶν. Ὅτι ἡ νέα παγκόσμια τάξη, πού διευθύνεται  ἀπό τίς πολυεθνικές, εἶναι  ἐργαλεῖο πιέσεων γιά νέες μορφές ἀποικιοκρατίας. Ὁ πιστός δέν αἰφνιδιάζεται ἀπό αὐτό τό φαινόμενο.  Ἡ παγκοσμιότητα καί οἰκουμενικότητα  ἀποτελοῦν βασικό στοιχεῖο τῆς πίστεως καί τῆς προσδοκίας του.  Εἶναι  πεπεισμένος

ὅτι τό γνήσιο θρησκευτικό βίωμα  ἔχει τή δύναμη νά συνεισφέρει ἀποφασιστικά μέ δημιουργικές  ἐπεμβάσεις, βασιζόμενο στίς αἰώνιες ἀρχές σεβασμοῦ τοῦ κάθε  ἀνθρώπινου προσώπου, τῆς  ἐλευθερίας, τῆς

εἰρήνης, τῆς δικαιoσύνης καίἀλληλεγγύης. Νά προσφέρει νόημα στή ζωή τοῦἀνθρώπου καίὑπέρβαση τῆς ἀγωνίας τοῦ θανάτου.

Ἡ οἰκουμενικότητα εἶναι μέσα στό αἶμα τῶν  ὀρθοδόξων,  τόὁποῖο ἀδιάκοπα καθαίρεται μέ τό αἶμα τοῦ Χριστοῦ, τοῦ Λυτρωτοῦ τοῦ κόσμου.

Στή θέση μιᾶς παγκοσμιοποιήσεως πού μετατρέπει λαούς καί

ἀνθρώπους σέ πολτό χρήσιμο γιά τούς οἰκονομικούς σκοπούς μιᾶς

ἀνώνυμης ὀλιγαρχίας, τόὀρθόδοξο βίωμα καίὅραμα προτείνει καί καλεῖ σέ προσπάθεια γιά κοινωνία  ἀγάπης. Τό αὐθεντικά χριστιανικό εἶναι:

Νά πιστεύει κανείς  ἔκείὅπου  ὅλα φαίνονται  χωρίς  ἐλπίδα. Διότι στηρίζεται στή βεβαιότητα  ὅτι  τελικά κάποιος  Ἄλλος ρυθμίζει τήν  ἐξέλιξη τοῦ σύμπαντος, «ὁὤν καίὁἦν καίὁἐρχόμενος, ὁ παντοκράτωρ»  (Ἀποκ. 1:8). Νά ζεί μέ τή βεβαιότητα  ὅτι ἡ παγκόσμια κοινωνία  ἀγάπης ἐλευθέρων προσώπων εἶναι  ἰδανικό  γιά τόὁποίο  ἀξίζει νάἀγωνίζεται.

Νά δρᾶ δημιουργικά στό τοπικό μέ προοπτική τό παγκόσμιο· νάἀνταποκρίνεται ὑπεύθυνα  στό συγκεκριμένο χρέος, μέ προσανατολισμό

καί σκοπό ζωῆς τόἌπειρο – τόν Θεό τῆς Ἀγάπης.

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟIΗΣΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ ΒΙΩΜΑ

Μακαριωτάτου Ἀρχιεπισκόπου Τιράνων

και πάσης Ἀλβανίας κ. Ἀναστασίου

Παγκoσμιότητα και Ορθοδοξία,