Η Ρήτρα Διαφυγής για την Ενεργειακή Ανθεκτικότητα Δημιουργεί Δημοσιονομικό Χώρο 1,56 δισ. για την Ελλάδα
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανοίγει ένα νέο δρόμο δημοσιονομικής ευελιξίας για τα κράτη-μέλη, αυτή τη φορά όχι μόνο για την άμυνα αλλά για την ενεργειακή ασφάλεια. Η επέκταση της Εθνικής Ρήτρας Διαφυγής (National Escape Clause – NEC) έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η ενεργειακή ασφάλεια έχει επιστρέψει στο προσκήνιο, καθώς ο πόλεμος
στην Μέση Ανατολή, οι κίνδυνοι διαταραχών στις διεθνείς ενεργειακές ροές και οι αυξημένες τιμές της ενέργειας υπενθυμίζουν ότι η ενεργειακή μετάβαση δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την ασφάλεια εφοδιασμού.
Η νέα ευρωπαϊκή δυνατότητα έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα. Η Επιτροπή προβλέπει ότι τα κράτη-μέλη μπορούν, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να αποκλίνουν προσωρινά από την εγκεκριμένη πορεία των καθαρών δαπανών, προκειμένου να χρηματοδοτήσουν μέτρα που ενισχύουν την ενεργειακή ανθεκτικότητα. Η ευελιξία αφορά στην περίοδο 2026-2028, αλλά δεν αποτελεί «λευκή επιταγή» καθώς τα μέτρα πρέπει να χρηματοδοτούνται από τον εθνικό προϋπολογισμό, να έχουν άμεσο δημοσιονομικό κόστος και να έχουν ληφθεί μετά τις 28 Φεβρουαρίου 2026.
Το κομβικό σημείο βρίσκεται στα αριθμητικά όρια. Για τα μέτρα ενεργειακής ασφάλειας προβλέπεται πρόσθετος δημοσιονομικός χώρος έως 0,3% του ΑΕΠ ετησίως και έως 0,6% του ΑΕΠ σωρευτικά, μέσα πάντοτε στο συνολικό ανώτατο όριο του 1,5% του ΑΕΠ της Εθνικής Ρήτρας Διαφυγής.
Για την Ελλάδα, το μέγεθος δεν είναι διόλου αμελητέο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπει για το 2026 ονομαστικό ΑΕΠ περίπου 260,4 δισ. ευρώ. Αυτό σημαίνει ότι το ετήσιο όριο του 0,3% αντιστοιχεί σε περίπου 781 εκατ. ευρώ, ενώ το σωρευτικό όριο του 0,6% αντιστοιχεί σε περίπου 1,56 δισ. ευρώ.
Πρόκειται, επομένως, για έναν δυνητικό δημοσιονομικό χώρο της τάξης των 1,5 δισ. ευρώ για την Ελλάδα έως το 2028, εφόσον φυσικά η χώρα υποβάλει τα κατάλληλα μέτρα, αυτά κριθούν επιλέξιμα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και εγκριθούν στο πλαίσιο της προβλεπόμενης διαδικασίας. Δεν πρόκειται δηλαδή για ευρωπαϊκή επιδότηση ή για άμεση εισροή 1,56 δισ. ευρώ στα κρατικά ταμεία. Πρόκειται για δυνατότητα μεγαλύτερης εθνικά χρηματοδοτούμενης δαπάνης χωρίς να υπολογίζεται με τον ίδιο τρόπο στην πορεία των καθαρών δαπανών.
Βέβαια, η κυβέρνηση δεν ξεκινά από μηδενική βάση. Τα τελευταία χρόνια έχει επενδύσει στη διαφοροποίηση των πηγών και των οδών ενεργειακού εφοδιασμού, μετατρέποντας σταδιακά τη χώρα από περιφερειακό καταναλωτή σε σημαντικό κόμβο της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Ο Κάθετος Διάδρομος φυσικού αερίου, οι υποδομές LNG, ο TAP, ο IGB, το FSRU της Αλεξανδρούπολης και οι νέες υποδομές συμπίεσης αποτελούν πλέον μέρος μιας ευρύτερης αρχιτεκτονικής που επιτρέπει τη μεταφορά φυσικού αερίου από τον Νότο προς τον Βορρά και τη διαφοροποίηση των πηγών εφοδιασμού. Η ίδια η κυβέρνηση επισημαίνει ότι από το 2019 έχουν πραγματοποιηθεί σημαντικές επενδύσεις σε αυτή την αλυσίδα υποδομών.
Παράλληλα, η Αθήνα επιχειρεί να ενισχύσει ακόμη περισσότερο τη γεωπολιτική διάσταση της ενεργειακής της θέσης. Τον Μάιο του 2026 πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα τετραμερής υπουργική συνάντηση Ελλάδας, Βουλγαρίας, Σερβίας και Βόρειας Μακεδονίας για την ενέργεια και τη διασυνδεσιμότητα στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, με στόχο την ενίσχυση της περιφερειακής ενεργειακής συνεργασίας.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η ενεργοποίηση των ερευνών υδρογονανθράκων. Η κυβέρνηση έχει προχωρήσει στις ενεργειακές συμφωνίες με τη Chevron και τη HELLENiQ ENERGY για περιοχές νότια της Κρήτης και της Πελοποννήσου, ενώ τον Μάιο ανακοινώθηκε και η συμμετοχή της Chevron στο Block 10. Πρόκειται για μια στρατηγική επιλογή που συνδέει την ενεργειακή ασφάλεια με την αξιοποίηση δυνητικών εγχώριων πόρων.
Η ενεργειακή ασφάλεια, όμως, δεν περιορίζεται πλέον στο φυσικό αέριο. Η κυβέρνηση κινείται παράλληλα προς την ενίσχυση των ΑΠΕ, της αποθήκευσης, των ηλεκτρικών διασυνδέσεων και της ευελιξίας του συστήματος. Στο κυβερνητικό σχέδιο περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, νέες ρυθμίσεις για ευέλικτες συνδέσεις ΑΠΕ και αποθήκευσης σε περιοχές με κορεσμένα δίκτυα, ενίσχυση της προστασίας των καταναλωτών και αυστηρότερη εποπτεία των προμηθευτών ως προς τη διαχείριση ενεργειακού κινδύνου.
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η στροφή προς μια πολύ ευρύτερη αντίληψη της ενεργειακής ασφάλειας. Τον Μάρτιο του 2026 ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε τη συγκρότηση υπουργικής επιτροπής υψηλού επιπέδου για την εξέταση της πιθανής αξιοποίησης της πυρηνικής ενέργειας και ειδικότερα των μικρών αρθρωτών αντιδραστήρων (SMRs) στο ελληνικό ενεργειακό σύστημα. Η σχετική κυβερνητική απόφαση εντάχθηκε στο ευρύτερο σχέδιο διαφοροποίησης του ενεργειακού μείγματος.
Την ίδια ώρα, η κυβέρνηση έχει λάβει και βραχυπρόθεσμα μέτρα για την απορρόφηση των επιπτώσεων του νέου ενεργειακού σοκ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπολογίζει ότι τα προσωρινά ενεργειακά μέτρα της Ελλάδας για το 2026 ανέρχονται περίπου στο 0,2% του ΑΕΠ, περιλαμβάνοντας στήριξη για καύσιμα, μεταφορές και γεωργία, καθώς και άλλα στοχευμένα μέτρα.
Η νέα ευρωπαϊκή ρήτρα μπορεί, συνεπώς, να λειτουργήσει ως ένα ακόμη εργαλείο. Η Ελλάδα έχει μπροστά της τη δυνατότητα να χρηματοδοτήσει, χωρίς να επιβαρύνει στον ίδιο βαθμό την πορεία των καθαρών εθνικών δαπανών, επενδύσεις που ενισχύουν την ενεργειακή ανθεκτικότητα: αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας, δίκτυα και διασυνδέσεις, υποδομές φυσικού αερίου και LNG, ενεργειακή εξοικονόμηση, υποδομές που μειώνουν την εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα και ενδεχομένως νέες τεχνολογίες που αυξάνουν τη διαφοροποίηση του ενεργειακού μείγματος.
Το μεγάλο στοίχημα, επομένως, είναι να μην αντιμετωπιστεί η νέα ευρωπαϊκή ευελιξία ως ένας ακόμη μηχανισμός για προσωρινές επιδοτήσεις, αλλά ως ευκαιρία για επενδύσεις που μειώνουν μόνιμα την έκθεση της χώρας στις διεθνείς ενεργειακές κρίσεις.
Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για μια οικονομία όπως η ελληνική, η οποία, σύμφωνα με την τελευταία πρόβλεψη της Κομισιόν, αναμένεται να διατηρήσει δημοσιονομικό πλεόνασμα 0,8% του ΑΕΠ το 2026, ενώ το δημόσιο χρέος προβλέπεται να υποχωρήσει στο 140,7% του ΑΕΠ. Η βελτίωση των δημοσιονομικών μεγεθών δημιουργεί μεγαλύτερη αξιοπιστία, αλλά ταυτόχρονα επιβάλλει προσεκτική επιλογή των δαπανών.
ΠΗΓΗΠΗΓΗ
