Η ανάγκη να έχουμε πάντα μια εξήγηση (γράφει ο Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπευτής Γιάννης Ξηντάρας)

Η ανάγκη να έχουμε πάντα μια εξήγηση. «Μα γιατί μου μίλησε έτσι; Τι μπορεί να εννοούσε; Μήπως έκανα κάτι που τον ενόχλησε;»

Μια συζήτηση έχει τελειώσει εδώ και ώρες, αλλά στο μυαλό μας συνεχίζεται. Ξαναφέρνουμε τις ίδιες φράσεις, θυμόμαστε λεπτομέρειες, προσπαθούμε να καταλάβουμε τι ακριβώς συνέβη. Κάποιες φορές βρίσκουμε μια απάντηση που μας ικανοποιεί. Άλλες, όσο περισσότερο το σκεφτόμαστε, τόσο περισσότερα ερωτήματα εμφανίζονται.

Η ανάγκη να καταλαβαίνουμε όσα μας συμβαίνουν είναι βαθιά ανθρώπινη. Μέσα από τις εξηγήσεις οργανώνουμε τις εμπειρίες μας, δίνουμε νόημα στα γεγονότα και αισθανόμαστε ότι μπορούμε να προσανατολιστούμε καλύτερα στη ζωή μας.

Υπάρχουν όμως καταστάσεις που δεν προσφέρονται για ξεκάθαρες απαντήσεις. Μια φιλία που απομακρύνθηκε χωρίς να προηγηθεί κάποια σύγκρουση, μια απόφαση που εκ των υστέρων μας φαίνεται παράξενη, μια αλλαγή στη συμπεριφορά ενός αγαπημένου ανθρώπου.

Τότε μπορεί να αρχίσουμε να αναζητούμε την εξήγηση με ακόμη μεγαλύτερη επιμονή, σαν να πιστεύουμε ότι, αν καταλάβουμε ακριβώς τι συνέβη, θα μπορέσουμε επιτέλους να ησυχάσουμε.

Και πράγματι, η κατανόηση πολλές φορές ανακουφίζει. Μας βοηθά να αναγνωρίσουμε λάθη, να επεξεργαστούμε δύσκολα συναισθήματα και να αποφασίσουμε πώς θέλουμε να κινηθούμε από εδώ και πέρα.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αναζήτηση μιας απάντησης γίνεται προϋπόθεση για να συνεχίσουμε τη ζωή μας.

Ένας άνθρωπος, για παράδειγμα, μπορεί να δυσκολεύεται να αποδεχτεί το τέλος μιας σχέσης επειδή δεν κατάλαβε ποτέ πλήρως γιατί ο σύντροφός του απομακρύνθηκε. Επιστρέφει διαρκώς στις τελευταίες τους συζητήσεις, αναζητώντας εκείνη τη λεπτομέρεια που θα εξηγήσει τα πάντα.

Μόνο που οι ανθρώπινες σχέσεις σπάνια χωρούν σε μία και μοναδική εξήγηση. Οι άνθρωποι έχουν αντιφατικά συναισθήματα, μεταβαλλόμενες ανάγκες και πλευρές του εαυτού τους που ούτε οι ίδιοι κατανοούν πάντοτε.

Είναι λοιπόν πιθανό να μην υπάρχει η ολοκληρωμένη απάντηση που αναζητούμε. Ή να υπάρχει μια απάντηση που δεν θα μπορέσουμε ποτέ να γνωρίσουμε.

Αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολο για ανθρώπους που έχουν μάθει να αντιμετωπίζουν την αβεβαιότητα προσπαθώντας να προβλέψουν και να ελέγξουν όσα συμβαίνουν γύρω τους. Η σκέψη γίνεται τότε ένας τρόπος να αισθάνονται περισσότερο ασφαλείς, ακόμη κι όταν η συνεχής ανάλυση τους κουράζει.

Υπάρχει όμως μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στο να επεξεργαζόμαστε μια εμπειρία και στο να γυρίζουμε αδιάκοπα γύρω από τα ίδια ερωτήματα.

Στην πρώτη περίπτωση, η σκέψη μπορεί σταδιακά να μας οδηγήσει σε μια καινούργια κατανόηση. Στη δεύτερη, συχνά καταλήγουμε στο ίδιο σημείο από το οποίο ξεκινήσαμε, μόνο που στο μεταξύ έχουμε εξαντληθεί.

Ίσως γι’ αυτό έχει σημασία να αναρωτιόμαστε όχι μόνο τι προσπαθούμε να καταλάβουμε, αλλά και τι περιμένουμε να αλλάξει μέσα μας όταν βρούμε την απάντηση.

Θα αισθανθούμε λιγότερη λύπη; Θα πάψουμε να θυμώνουμε; Θα μπορέσουμε να συγχωρήσουμε τον εαυτό μας ή κάποιον άλλον;

Καμιά φορά αυτό που χρειαζόμαστε δεν είναι μια ακόμη εξήγηση, αλλά χρόνο για να επεξεργαστούμε όσα αισθανόμαστε, ακόμη κι αν ορισμένα ερωτήματα παραμένουν ανοιχτά.

Η αυτογνωσία, άλλωστε, δεν σημαίνει ότι θα καταφέρουμε κάποτε να εξηγήσουμε τα πάντα. Περιλαμβάνει και τη δυνατότητα να αναγνωρίζουμε τα όρια της κατανόησής μας, χωρίς να αισθανόμαστε ότι αποτύχαμε.

Μπορούμε να συνεχίσουμε να αναζητούμε νόημα στις εμπειρίες μας, αφήνοντας παράλληλα χώρο για όσα δεν γνωρίζουμε.

Γιατί μερικές φορές η ζωή προχωρά πριν προλάβουμε να καταλάβουμε πλήρως τι συνέβη. Και εμείς μπορούμε να προχωρήσουμε μαζί της.

Γράφει ο Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπευτής Γιάννης Ξηντάρας