Μνήμη Περγάμου Ιωάννου Ζηζιούλα (1931-2023) – 2 Φεβρουαρίου
(γράφει ο Ραφαήλ Καραβασιλειάδης)
Διάβαζα (για) τον Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα και άκουγα συχνά τις εμπειρίες ανθρώπων που τον έζησαν, τον διάβασαν, μαθήτευσαν κοντά του.
Ήταν Δεκέμβριος του 2019 όταν συνάντησα για πρώτη φορά, ως τεταρτοετής φοιτητής Θεολογίας, τον μακαριστό Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα. Η συνάντηση κράτησε λίγα λεπτά. Το κλίμα διαπνεόταν από δέος. Ο ίδιος ήταν βέβαιος για κάθε του λόγο.
Αρκετά χρόνια αργότερα κατάλαβα ότι αυτή η προσωπικότητα καθόρισε τη σύγχρονη θεολογία με τέτοιο τρόπο (μοναδικό) και σε τέτοιο βαθμό (απόλυτο), επειδή η σκέψη του δεν εξωτερικευόταν για να κάνει θόρυβο, αλλά για να δηλώσει τη βεβαιότητα των λεγομένων του.
Η προσωπικότητα μέγιστη. Η θεολογία ανατρεπτική. Ο προσανατολισμός ιερός. Ο λόγος, ευθύνη. Η σκέψη, εμπειρία. Ισόρροπος μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Χωρίς να παράγει θεολογία για την Ελλάδα. Χωρίς να εξυμνεί έθνη και λαούς.
Ο προσανατολισμός του ήταν ιερός και η θεολογία ανατρεπτική, καθώς μελέτησε τους Πατέρες όχι με σκοπό την εξιδανίκευση, την ιεροποίηση και την ειδωλοποίηση της θεολογίας τους, λιτανεύοντας στον 20ό και 21ο αιώνα ως ένα κειμήλιο, φρουρούμενο, τιμώμενο και εκτιθέμενο σε εξ αποστάσεως θέαση. Ακολουθώντας τον δάσκαλό του, Γεώργιο Φλωρόφσκυ, και τη σκέψη του για τη «νεοπατερική σύνθεση», προσπάθησε με αναγεννητικό τρόπο να συνθέσει την παράδοση της Ανατολής με τη Δύση, κυρίως, όμως, να καταστήσει σαφές ότι η παράδοση δεν είναι μία έννοια ιδιωτική, αλλά κοινοτική· δεν αποτελεί κτηματική κληρονομιά, αλλά ευθύνη· δεν είναι παλαιωμένη, αλλά σύγχρονη· δεν διαιωνίζεται τιμητικά, αλλά διαμορφώνεται θυσιαστικά.
Άνθρωπος, κοινωνία, έσχατα.
Τρεις έννοιες στο έργο του μακαριστού Περγάμου οι οποίες σημασιοδοτούνται από τον υπαρξιακό στοχασμό του. Εάν ο άνθρωπος δεν είναι το αντικείμενο της Θεολογίας και η Θεολογία δεν απελευθερώνει τον άνθρωπο από τις ενοχικές παρερμηνείες της ιστορίας, τότε η Θεολογία δεν έχει λόγο ύπαρξης, καθώς αυτός είναι ο σκοπός της σάρκωσης: η απελευθέρωση του ανθρώπου από τις επιπτώσεις της ιστορίας.
«Το μέλλον προηγείται του παρελθόντος».
Αυτό φωτίζει η εσχατολογική προοπτική του μακαριστού, όχι για να εξαιρέσει τον άνθρωπο από την ιστορία, αλλά για να επισημάνει την ανατρεπτική ισχύ των εσχάτων που «εισέβαλαν» στην ιστορία. Δεν αλλάζει ο χρόνος, αλλά φωτίζεται από το γεγονός της Βασιλείας του Θεού, την οποία ήδη βιώνει ο άνθρωπος, αναμένοντας την ολοκλήρωσή της. Τα έσχατα είναι «τρόπος ύπαρξης». Εδώ ανατρέπονται όλα. Τίποτε δεν μπορεί να έχει μοναδική αξία και υπόσταση, εφόσον δεν συνεχίζει στα έσχατα. Το αιώνιο, μόνιμο και αέναο είναι: η αγάπη. Αυτή όρισε το σχέδιο του Θεού για τον άνθρωπο· αυτή ορίζει τον άνθρωπο, την κοινωνία, τη σωτηρία. Καμία διάκριση δεν έχει χώρο στη Βασιλεία του Θεού, η δε Λατρεία είναι απροϋπόθετα ανοιχτή προς όλους· λογίζει ένθεα πρόσωπα, εικόνες του Δημιουργού. Τίποτε άλλο.
Έτσι, για τον μακαριστό Ζηζιούλα, τα δόγματα δεν είναι η ταυτότητα με την οποία ο Θεός συστήνεται στον άνθρωπο απαιτώντας την πίστη και τον σεβασμό σε αυτόν· τα δόγματα είναι η σχέση του Θεού με τον άνθρωπο μέσω της οποίας ο άνθρωπος θεώνεται. Όμως, αυτή η σχέση δεν είναι αυτοαναφορική, αλλά κοινωνική και κοινοτική. Η ευχαριστιακή σύναξη είναι ο χρόνος και ο τρόπος βίωσης της Βασιλείας. Ο άνθρωπος καλείται να ζήσει σε συμβιωτική κοινωνία με τον συνάνθρωπο και τη φύση, να βιώσει την ενότητα, την κοινωνικότητα και την ολοκλήρωση εντός της δημιουργίας με ό,τι τον περιβάλλει· ορατό και αόρατο.
Τελικά, η παρακαταθήκη του είναι η διαπίστωση και ο αγώνας για το άνοιγμα της Θεολογίας στον άνθρωπο· της Εκκλησίας στην κοινότητα· του ανθρώπου στον άνθρωπο· των πάντων στα έσχατα. Είναι ο απεγκλωβισμός από την εμμονική λατρεία του παρελθόντος, στη βίωση του παρόντος υπό το φως των εσχάτων· ένα παρόν που έρχεται από το μέλλον.
«Η Ορθόδοξη θεολογία στον 21ο αιώνα θα κληθεί να συνομιλήσει και με τον έξω κόσμο – άλλως θα μετατραπεί σε ένα “γκέτο” και θα έχει την τύχη κάθε “σέκτας” στην ιστορία».
Γι’ αυτά (και πλείστα άλλα), ο Περγάμου Ιωάννης Ζηζιούλας είναι ένας Πατέρας της Εκκλησίας, ο μεγαλύτερος Πατέρας και Θεολόγος της Εκκλησίας κατά τον 20ό και 21ο αιώνα.